Με αφορμή την (ορθή) τοποθέτηση της Ιεράς Συνόδου της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος «για τον ομόφυλο γάμο και την ομόφυλη γονεϊκότητα», λόγω της πρόσφατης απόφασης του ΣτΕ που έκρινε συνταγματικό το ν. 5089/2024, θέλω να καταθέσω τις παρακάτω σκέψεις και παρατηρήσεις μου, με όλο το σεβασμό στην μεγάλη αποστολή και προσφορά των ορθόδοξων εκκλησιαστικών ιδρυμάτων.
Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερα εκκλησιαστικά ιδρύματα και μοναστήρια, εντός και εκτός του Αγίου Όρους, εντάσσονται σε ευρωπαϊκά προγράμματα χρηματοδότησης. ΕΣΠΑ, Ταμείο Ανάκαμψης, έργα αποκατάστασης, υποδομές, πολιτιστικές δράσεις.
Επιφανειακά, όλα δείχνουν θετικά. Ποιος θα μπορούσε να είναι αντίθετος στην ενίσχυση της παράδοσης;
Κι όμως, το ερώτημα δεν είναι οικονομικό. Είναι πνευματικό.
1.- Οι όροι που δεν φαίνονται, αλλά δεσμεύουν
Κάθε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση συνοδεύεται από σαφείς δεσμεύσεις: σεβασμός των «θεμελιωδών δικαιωμάτων», πολιτικές «μη διάκρισης», προώθηση «συμπερίληψης».
Στις συμβάσεις χρηματοδότησης μέσω ΕΣΠΑ 2021-2027 και του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Ελλάδα 2.0), δεν υπάρχει συνήθως ένας ειδικός όρος που να αναφέρει ονομαστικά ότι υπάρχει υποχρέωση του χρηματοδοτούμενου εκκλησιαστικού νομικού προσώπου ή κάποιας Μονής εντός ή εκτός του Αγίου Όρους, να σέβεται τη «νομοθεσία για ΛΟΑΤΚΙ».
Ωστόσο, περιλαμβάνονται αυστηρές οριζόντιες ρήτρες που δεσμεύουν τον χρηματοδοτούμενο στον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και στην αποφυγή κάθε μορφής διάκρισης.
Συγκεκριμένα, οι υποχρεώσεις που απορρέουν από την υπογραφή της σύμβασης χρηματοδότησης περιλαμβάνουν:
α) Τήρηση της Αρχής της Μη Διάκρισης: Κάθε επένδυση πρέπει να συμμορφώνεται με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, ο οποίος απαγορεύει ρητά τις διακρίσεις λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού.
β) Συμμόρφωση με την Εργατική Νομοθεσία: Οι επιχειρήσεις δεσμεύονται να τηρούν τον Ν. 4443/2016 και τον Ν. 3304/2005, οι οποίοι απαγορεύουν τις διακρίσεις στην απασχόληση και την εργασία, συμπεριλαμβανομένων αυτών που αφορούν τον σεξουαλικό προσανατολισμό και την ταυτότητα φύλου.
γ) Προώθηση της Ισότητας: Σε πολλά προγράμματα, ειδικά του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου (ΕΚΤ+), η προώθηση της ισότητας και η καταπολέμηση του αποκλεισμού ευάλωτων ομάδων αποτελούν κριτήριο επιλεξιμότητας ή βαθμολόγησης της πρότασης.
δ) Δήλωση Πολιτικής για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα: Στο πλαίσιο του νέου ΕΣΠΑ, η Ελλάδα έχει εκδώσει συγκεκριμένη Δήλωση Πολιτικής που διασφαλίζει ότι όλα τα έργα σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα, στα οποία περιλαμβάνονται και αυτά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.
ε) Diversity Label (Σήμα Διαφορετικότητας): Προαιρετικά, μέσω του Ν. 4837/2021, ενθαρρύνονται οι επιχειρήσεις να υιοθετούν πολιτικές συμπερίληψης, κάτι που συχνά μοριοδοτείται θετικά σε συγκεκριμένες προσκλήσεις χρηματοδότησης.
Εν κατακλείδι, ενώ ο όρος «ΛΟΑΤΚΙ» μπορεί να μην αναγράφεται αυτολεξεί στο σώμα κάθε σύμβασης, η γενική ρήτρα περί μη διάκρισης και σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων καλύπτει πλήρως τη συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα και η παραβίασή της μπορεί να οδηγήσει σε κυρώσεις ή επιστροφή της χρηματοδότησης.
Υπενθυμίζουμε ότι η θρησκεία και οι πεποιθήσεις περιλαμβάνονται ρητά στις απαγορευμένες διακρίσεις σύμφωνα με την ελληνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία (Ν. 4443/2016 και Οδηγία 2000/78/ΕΚ).
Αυτό σημαίνει ότι ο φορέας υλοποίησης (η Εκκλησία, η Μονή ή η Ιερά Κοινότητα) δεσμεύεται τυπικά και ουσιαστικά να μην ασκεί διακρίσεις λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού ή ταυτότητας φύλου ή θρησκείας και πεποιθήσεων στο πλαίσιο του έργου (π.χ. προσλήψεις εργατών, επιλογή αναδόχων).
Ειδικά για το Άγιον Όρος, είναι γνωστό ότι για πρόσφατα έργα έχουν εγκριθεί κονδύλια ύψους άνω των 100 εκατ. ευρώ για την αποκατάσταση κτιρίων, δικτύων και λιμανιών. Οι συμβάσεις αυτές περιέχουν τη Δήλωση Πολιτικής για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα, η οποία καλύπτει και τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας ως μέρος της γενικής προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ωστόσο, πρέπει θετικά να επισημανθεί και το Ειδικό Καθεστώς του Αγίου Όρους (Άβατο). Έτσι, παρά τις οριζόντιες ρήτρες της ΕΕ, το Άγιο Όρος απολαμβάνει ειδικές εξαιρέσεις βάσει του Άρθρου 105 του Συντάγματος και της Συνθήκης Προσχώρησης της Ελλάδας στην ΕΕ (Κοινή Δήλωση αρ. 4). Αυτό επιτρέπει τη διατήρηση του «Αβάτου» (αποκλεισμός γυναικών), το οποίο θεωρείται νόμιμη εξαίρεση από τις αρχές περί ισότητας φύλου για λόγους θρησκευτικής ελευθερίας και παράδοσης.
Έχουν υποβληθεί επανειλημμένα ερωτήσεις στο Ευρωκοινοβούλιο (π.χ. από τον ευρωβουλευτή Gianni Vattimo το 2001) που υποστηρίζουν ότι η απαγόρευση εισόδου στις γυναίκες παραβιάζει την αρχή της ισότητας και της ελεύθερης κυκλοφορίας, ειδικά εφόσον το Άγιο Όρος λαμβάνει κοινοτικά κονδύλια για τη συντήρησή του.
Όμως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα δικαστήρια αναγνωρίζουν το ειδικό καθεστώς του Αγίου Όρους (βάσει της Κοινής Δήλωσης αρ. 4 της Συνθήκης Προσχώρησης της Ελλάδας), θεωρώντας ότι το Άβατο προστατεύεται για λόγους θρησκευτικής ελευθερίας και παράδοσης, υπερισχύοντας των γενικών κανόνων περί μη διάκρισης λόγω φύλου.
2.- Συνέπειες, αν δεν υπάρξει συμμόρφωση
Οι όροι αυτοί δεν είναι τυπικοί. Είναι ουσιαστικοί. Και η παραβίασή τους συνεπάγεται κυρώσεις, ακόμη και επιστροφή των χρημάτων.
Έτσι, στο πλαίσιο των προγραμμάτων ΕΣΠΑ και του Ταμείου Ανάκαμψης, η παραβίαση των παραπάνω οριζόντιων αρχών (όπως ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων και η μη διάκριση) ενεργοποιεί έναν αυστηρό μηχανισμό ελέγχου.
Για τα εκκλησιαστικά έργα που χρηματοδοτούνται είτε στο Άγιο Όρος είτε εκτός Αγίου Όρους, οι προβλεπόμενες κυρώσεις σε περίπτωση καταγγελίας ή διαπίστωσης παραβίασης είναι οι εξής:
α) Δημοσιονομική Διόρθωση (Επιστροφή Χρημάτων): Εάν αποδειχθεί ότι ο δικαιούχος (π.χ. μια Μονή) παραβίασε τις αρχές περί μη διάκρισης κατά την εκτέλεση του έργου (π.χ. σε προσλήψεις προσωπικού ή ανάθεση συμβάσεων), η Διαχειριστική Αρχή μπορεί να επιβάλει την ολική ή μερική επιστροφή της χρηματοδότησης ως «αχρεωστήτως καταβληθείσα».
β) Διακοπή Χρηματοδότησης: Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει το δικαίωμα να αναστείλει τις πληρωμές προς το συγκεκριμένο κράτος-μέλος ή το συγκεκριμένο πρόγραμμα, εάν κριθεί ότι δεν διασφαλίζεται ο σεβασμός του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων ΛΟΑΤΚΙ+).
γ) Αποκλεισμός από Μελλοντικά Προγράμματα: Μια σοβαρή παραβίαση των όρων της σύμβασης μπορεί να οδηγήσει στον προσωρινό ή μόνιμο αποκλεισμό του φορέα από μελλοντικές προσκλήσεις χρηματοδότησης.
δ) Διοικητικές και Ποινικές Κυρώσεις: Πέρα από τα οικονομικά μέτρα, εάν η διάκριση συνιστά παραβίαση της εργατικής νομοθεσίας (Ν. 4443/2016), επιβάλλονται πρόστιμα από την Επιθεώρηση Εργασίας ή την Αρχή Διαφάνειας.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε μοναστήρι ή εκκλησιαστικός φορέας που εντάσσεται σε τέτοια προγράμματα: δεν λαμβάνει απλώς χρήματα. Αποδέχεται ένα πλαίσιο.
3.- Το κρίσιμο σημείο: ουδετερότητα ή κατεύθυνση;
Θεωρητικά, οι όροι αυτοί παρουσιάζονται ως «ουδέτεροι»: ποιος μπορεί να είναι κατά της ισότητας ή της μη διάκρισης;
Στην πράξη όμως, οι έννοιες αυτές δεν είναι ουδέτερες. Εντάσσονται σε ένα συγκεκριμένο ιδεολογικό και πολιτικό πλαίσιο, το οποίο διαμορφώνεται σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης και διεθνών ελίτ. Και αυτό το πλαίσιο: δεν περιορίζεται στην αποφυγή αδικιών, αλλά τείνει να κανονικοποιεί συγκεκριμένες αντιλήψεις για τον άνθρωπο, το φύλο και την ανθρώπινη φύση. Αυτό το πλαίσιο οριοθετείται από τις επιδιώξεις μιας ατζέντας και εν προκειμένω της woke ατζέντας.
4.- Η σιωπηλή μετατόπιση
Εδώ βρίσκεται το πρόβλημα και είναι βαθύ.
Όταν ένα εκκλησιαστικό ίδρυμα αποδέχεται αυτούς τους όρους, λειτουργεί εντός αυτού του πλαισίου και προσαρμόζει πρακτικές για να μην συγκρουστεί με αυτό, τότε, έστω και άθελά του, συμβάλλει στη σταδιακή εμπέδωση αυτής της κατεύθυνσης.
Όχι με διακηρύξεις. Αλλά με συμμετοχή. Και η συμμετοχή, πολλές φορές, είναι πιο ισχυρή από τη ρητορική.
5.- Το θεολογικό όριο
Η Εκκλησία, και πολύ περισσότερο τα μοναστήρια, δεν είναι απλοί οργανισμοί.
Δεν υπάρχουν για να διαχειρίζονται έργα. Υπάρχουν για να υπηρετούν την αλήθεια. Και η ορθόδοξη παράδοση είναι σαφής σε θεμελιώδη ζητήματα ανθρωπολογίας και ήθους.
Όταν λοιπόν εισάγονται, έστω έμμεσα, πλαίσια που αντιμετωπίζουν κάθε σεξουαλική επιλογή ως ισοδύναμη, προωθούν ακόμη την κανονικοποίηση πρακτικών ασύμβατων με την εκκλησιαστική διδασκαλία, τότε τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορεί ένα πνευματικό ίδρυμα να συμμετέχει σε ένα τέτοιο πλαίσιο χωρίς να αλλοιώνεται;
6.- Το μεγάλο λάθος: «ο καλός σκοπός»
Συχνά προβάλλεται το επιχείρημα: «παίρνουμε τα χρήματα για καλό σκοπό».
Αλλά η ιστορία της Εκκλησίας διδάσκει κάτι διαφορετικό: Ο καλός σκοπός δεν αγιάζει κάθε μέσο. Αντίθετα, πολλές φορές: το μέσο είναι αυτό που αλλοιώνει τον σκοπό.
7.- Η κραυγαλέα αντίφαση
Την ίδια στιγμή που εκκλησιαστικοί θεσμοί, Ιερά Σύνοδος, Άγιον Όρος, διακηρύσσουν (και ορθώς) δημόσια την αντίθεσή τους στον ομόφυλο γάμο και στην ομόφυλη γονεϊκότητα, υπερασπιζόμενοι την ορθόδοξη ανθρωπολογία, παρατηρείται ένα παράδοξο που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Οι ίδιοι αυτοί φορείς προσφεύγουν σε ευρωπαϊκά προγράμματα χρηματοδότησης, αποδεχόμενοι συμβατικά ένα πλαίσιο που περιλαμβάνει την πλήρη προστασία των δικαιωμάτων αυτών.
Η αντίφαση είναι προφανής. Από τη μία, διακηρύσσεται η θεολογική αλήθεια. Από την άλλη, υπογράφεται η συμμόρφωση σε ένα διαφορετικό κανονιστικό πλαίσιο.
8.- Δεν είναι άγνοια, είναι επιλογή
Δεν μπορεί πλέον να υποστηριχθεί σοβαρά ότι αυτό γίνεται από άγνοια.
Οι όροι είναι γνωστοί. Οι δεσμεύσεις σαφείς. Οι συνέπειες συγκεκριμένες.
Άρα το ερώτημα τίθεται ευθέως: γίνεται αυτή η αποδοχή εν γνώσει; Και αν ναι, τότε το πρόβλημα δεν είναι διοικητικό. Είναι πνευματικό και ηθικό.
9.- Η λεπτή γραμμή της υποκρισίας
Όταν κάποιος διακηρύσσει κάτι ως αλήθεια, αλλά στην πράξη αποδέχεται πλαίσια που το αναιρούν ή το υπονομεύουν, τότε δεν έχουμε απλώς αντίφαση. Έχουμε υποχώρηση.
Και σε ορισμένες περιπτώσεις, έχουμε κάτι ακόμη πιο βαρύ: μια μορφή θεσμικής υποκρισίας. Διότι δεν μπορείς να ομολογείς την αλήθεια με λόγια και να την αναιρείς με υπογραφές.
10.- Η παγίδα του χρήματος
Το χρήμα δεν είναι ουδέτερο. Κουβαλά όρους, προϋποθέσεις, κατευθύνσεις.
Και όταν αυτά γίνονται αποδεκτά χωρίς διάκριση, τότε αρχίζει μια αργή αλλά πραγματική μετατόπιση. Όχι απαραίτητα στη διδασκαλία, αλλά στη στάση, στη σιωπή, στην ανοχή.
11.- Μια αναγκαία αφύπνιση
Τα μοναστήρια και τα εκκλησιαστικά ιδρύματα οφείλουν να σταθούν με ιδιαίτερη προσοχή απέναντι σε αυτές τις επιλογές. Όχι από φοβία. Αλλά από συνείδηση αποστολής.
Γιατί αν χαθεί η διάκριση, τότε εύκολα μπορεί να χαθεί και το μέτρο. Τα χρήματα δεν πρέπει ποτέ να μας κάνουν να ξεχνάμε Ποιον υπηρετούμε.
[1] https://aktines.blogspot.com/2026/04/blog-post_58.html#more