Είναι ίσως η μεγαλύτερη ελληνική τραγωδία της νεότερης Ελλάδας: ο κόσμος διαβάζει τους αρχαίους Έλληνες για να καταλάβει το μέλλον, και εμείς τους θυμόμαστε σαν σχολικό εφιάλτη.
Οι ηγέτες των δύο ισχυρότερων κρατών του πλανήτη επικαλούνται τον Θουκυδίδη για να εξηγήσουν τον κίνδυνο ενός παγκόσμιου πολέμου.
Στο Πεκίνο, στην Ουάσιγκτον, στο Harvard, στα στρατηγικά επιτελεία, στα think tanks, ο Θουκυδίδης θεωρείται εργαλείο πολιτικής σκέψης, εγχειρίδιο ισχύος, χάρτης ανθρώπινης φύσης και εξουσίας. Και εδώ;
Εδώ ο μέσος Νεοέλληνας, μόλις ακούσει «αρχαία ελληνικά», παθαίνει αλλεργικό σοκ.
Και δεν φταίει ο Θουκυδίδης. Φταίει το πτώμα της παιδείας μας.
Η κρίση της παιδείας δεν είναι αστοχία. Είναι θεσμοθετημένη παρακμή. Ένα έγκλημα αργό, επαναλαμβανόμενο.
Χρόνια τώρα καταφέραμε το ακατόρθωτο: να μετατρέψουμε μια από τις μεγαλύτερες πνευματικές κληρονομιές της ανθρωπότητας σε αντικείμενο απέχθειας.
Πήραμε τη γλώσσα του Θουκυδίδη, του Πλάτωνα, του Σοφοκλή, του Αριστοτέλη και τη φυλακίσαμε μέσα σ' ένα νεκροτομείο γραμματικής. Τη διδάξαμε βασανιστικά. Όχι σαν ζωντανή σκέψη. Όχι σαν φιλοσοφία. Όχι σαν πολιτική σοφία. Όχι σαν ψυχογραφία του ανθρώπου. Αλλά σαν σωρό από συντακτικά απολιθώματα.
Μονόπτωτα ρήματα, ετερόπτωτοι προσδιορισμοί, τριτόκλιτα, εγκλίσεις, απαρέμφατα, τόνους, δασείες, υποτακτικές, λες και ο σκοπός της γλώσσας ήταν να εξοντώσει μαθητές κι όχι να γεννήσει σκέψη.
Και μετά απορούμε γιατί τα παιδιά μισούν τα αρχαία ελληνικά.
Πώς να μην τα μισήσουν;
Τα γνώρισαν σαν τιμωρία.
Σαν ψυχική αγγαρεία. Σαν σχολικό καψόνι.
Δεν τους είπαμε ποτέ ότι ο Θουκυδίδης περιγράφει με τρομακτική ακρίβεια το πώς λειτουργεί η εξουσία μέχρι σήμερα. Δεν τους δείξαμε ποτέ ότι ο Επιτάφιος του Περικλή είναι πολιτικό κείμενο πιο σύγχρονο από πολλές σημερινές κοινοβουλευτικές ομιλίες.
Δεν τους μάθαμε ότι μέσα στα αρχαία ελληνικά βρίσκεται η πρώτη μεγάλη ανάλυση της δημοκρατίας, της προπαγάνδας, του φόβου, της δημαγωγίας, της κατάρρευσης των κοινωνιών.
Αντί να διδάσκουμε ιδέες, διδάσκουμε μηχανισμό.
Αντί να ανοίγουμε ορίζοντες, παράγουμε αποστροφή.
Αντί να βγάζουμε ανθρώπους με κρίση, βγάζουμε εξαντλημένους παπαγάλους εξετάσεων.
Το πιο τραγικό; Πολλοί από εκείνους που διδάσκουν τα αρχαία τα αντιμετωπίζουν και οι ίδιοι σαν αγγαρεία. Σαν ένα κουφάρι ύλης που πρέπει να «βγει». Δάσκαλοι κουρασμένοι, πανεπιστημιακοί εγκλωβισμένοι σε ακαδημαϊκές φορμόλες, άνθρωποι που έμαθαν να πιθηκίζουν γνώση αντί να την μεταδίδουν με πάθος.
Έτσι δημιουργήσαμε γενιές Ελλήνων που ντρέπονται για τη γλώσσα τους πριν καν τη γνωρίσουν.
Και όμως, ολόκληρος ο πλανήτης επιστρέφει στους αρχαίους Έλληνες για να ερμηνεύσει το χάος του 21ου αιώνα.
Οι Αμερικανοί στρατηγοί διαβάζουν Θουκυδίδη. Οι Κινέζοι ηγέτες τον επικαλούνται δημόσια. Τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου τον διδάσκουν ως ζωντανό πολιτικό εργαλείο.
Εμείς εδώ συνεχίζουμε να σκοτώνουμε τη σκέψη μέσα σε φωτοτυπίες φροντιστηρίου και μουχλιασμένες σημειώσεις.
Η ειρωνεία είναι εξοργιστική:
ο ξένος βλέπει στα αρχαία ελληνικά δύναμη, και ο Νεοέλληνας βλέπει τραύμα.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι νέοι εδώ δεν αγαπούν τα αρχαία ελληνικά. Το πρόβλημα είναι ότι ποτέ δεν τους αποκαλύψαμε τι πραγματικά είναι.
Γιατί αν κάποιος διαβάσει αληθινά τον Θουκυδίδη, δεν μαθαίνει απλώς μια γλώσσα. Μαθαίνει πώς σκέφτεται η εξουσία. Πώς καταρρέουν οι κοινωνίες. Πώς οι λέξεις διαστρέφονται σε εποχές κρίσης. Πώς ο φόβος γεννά πολέμους.
Μαθαίνει, δηλαδή, τον άνθρωπο. Αυτό είναι το πιο επικίνδυνο πράγμα απ’ όλα για μια κοινωνία που έχει μάθει να φοβάται τη σκέψη περισσότερο και από την άγνοια.
Θουκυδίδης, «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου»: «Η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που προκάλεσε στη Σπάρτη έκαναν τον πόλεμο αναπόφευκτο».
ΣΉΜΕΡΑ, Σι προς Τραμπ :
«Το αν η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να υπερβούν τη λεγόμενη "παγίδα του Θουκυδίδη" και να διαμορφώσουν ένα νέο πρότυπο σχέσεων μεταξύ μεγάλων δυνάμεων… είναι ερωτήματα της Ιστορίας, ερωτήματα του κόσμου και ερωτήματα των λαών»!