«Παρ’ ἡμῖν οὔτε Πατριάρχαι οὔτε Σύνοδοι ἠδυνήθησαν ποτέ εἰσαγαγεῖν νέα, διότι ὑπερασπιστής τῆς Θρησκείας ἐστὶν αὐτὸ τὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, ἤτοι αὐτὸς ὁ λαός «Εγκύκλιος Επιστολή των Ορθοδόξων Πατριαρχών της Ανατολής (1848)
Η στιγμή που πολλοί από εμάς προβλέπαμε πλησιάζει.
Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως κ. Βαρθολομαίος στη δύση της ζωής του αποφάσισε να κάνει το μεγάλο του βήμα προς τη Δύση· ένα βήμα στα χνάρια της πορείας του ινδάλματός του (του Αθηναγόρα) και σχεδιασμένο ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1960, κατά την οποία σπούδαζε στα έδρανα του «Ινστιτούτου Ανατολικών Σπουδών Ρώμης».
Το εν λόγω «Ινστιτούτο», το οποίο, όπως το ίδιο αποκαλύπτει, αναλαμβάνει «την εκπαίδευση και την προετοιμασία μιας νέας γενιάς ηγετών» αφού «οι απόφοιτοι υπηρετούν ως επίσκοποι τόσο στην Ορθόδοξη όσο και στην Καθολική Εκκλησία» [1] ιδρύθηκε το 1917 και έχει εξαιρετική ομοιότητα με το περίφημο «Collegium Graecum» που είχε ιδρύσει ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄ το 1577 ως προς τα εξής: α) και τα δύο είχαν ως σκοπό την εκπαίδευση «σχισματικών» που θα επιστρέφουν στις χώρες τους ως κήρυκες της Ουνίας [2] και β) αμφότερα συνδέονται οργανικά με το διαβόητο τάγμα των Ιησουιτών, οι οποίοι τα διοικούσαν (το Ινστιτούτο μέχρι και σήμερα, το Κολλέγιο μέχρι το 1897 που περιήλθε στη διοίκηση των Βενεδικτίνων).
Δεν προκαλεί λοιπόν καμία εντύπωση η κατάληξη της πορείας του Πατριάρχου κ. Βαρθολομαίου, ο οποίος προσφάτως (4 Σεπτεμβρίου 2026) ανέπτυξε δημοσίως τις θέσεις του και το σχέδιό του για το βήμα προς την Ουνία, στην ομιλία του στο 27ο Διεθνές Συνέδριο της Εταιρείας για το Δίκαιο των Ανατολικών Εκκλησιών στο Κέντρο Ορθόδοξου Χριστιανικού Διαλόγου «ΦΑΝΑΡΙΟΝ» στη Βουδαπέστη [3].
Οι θέσεις του είναι οι εξής:
1. Αποδέχεται ότι η Εκκλησία της Ρώμης έχει το Πρωτείο, το οποίο ο ίδιος κατανοεί ως «ένα πρωτείο αγαπητικής διακονίας, το οποίο ασκείται εντός και ποτέ υπεράνω της κοινωνίας των αδελφών Εκκλησιών» [4].
2. Γράφοντας ότι «ο θεσμός της Πενταρχίας —των πέντε μεγάλων αρχαίων Εδρών της Ρώμης, της Κωνσταντινούπολης, της Αλεξάνδρειας, της Αντιόχειας και των Ιεροσολύμων— αποτελούσε, κατά την πρώτη χριστιανική χιλιετία, το ίδιο το πλαίσιο εντός του οποίου η ενότητα της καθολικής Εκκλησίας έβρισκε την πιο ορατή εκκλησιαστική της έκφραση» [5], ουσιαστικά δέχεται δύο πράγματα: ότι μόνο η Πενταρχία είναι το πλαίσιο στο οποίο η Εκκλησία έχει περισσότερη ορατή έκφραση και πως η Πενταρχία καταλύθηκε με την έκπτωση της Ρώμης το 1054.
3. Θεωρεί ότι τα Πατριαρχεία Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων «στέκονται ως ακλόνητοι πυλώνες και αρραγή θεμέλια της Αποστολικής Παράδοσης και, μαζί με την Εκκλησία της Πρεσβυτέρας Ρώμης, αποτελούσαν κατά την πρώτη χιλιετία την πεντάχορδη λύρα της παγκόσμιας Εκκλησίας, συμμετέχοντας ενεργά στις Επτά Άγιες Οικουμενικές Συνόδους και «ορθοτομώντας τον λόγον της αληθείας»» [6].
Και συνεχίζοντας, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος εκθέτει το σχέδιό του, στο οποίο αποκαλύπτει ότι έστειλε επιστολή στους Πατριάρχες Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων για να συναντηθούν στις 30 Νοεμβρίου στην Κωνσταντινούπολη με σκοπό να εξετάσουν τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει το χριστεπώνυμο ποίμνιο, εκφράζοντας την ελπίδα για «την αποκατάσταση της πλήρους κοινωνίας με την Εκκλησία της Ρώμης μέσα στο ένα Σώμα της Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας, ώστε η Πενταρχία να γίνει και πάλι ολόκληρη και η «πεντάχορδη λύρα» της παγκόσμιας Εκκλησίας να αντηχήσει ξανά στην πληρότητα της αρχαίας της αρμονίας» [7]!
Εξετάζοντας τις παραπάνω θέσεις ας μου επιτραπεί η κατάθεση ορισμένων παρατηρήσεων:
1. Σχετικά με το Πρωτείο, το θέμα δεν είναι πως το κατανοεί ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος αλλά αφενός μεν πως το εκλαμβάνει ο ίδιος ο Πάπας Λέων ΙΔ΄, αφετέρου δε πως το βλέπουν οι Άγιοι Πατέρες με τους οποίους οφείλουμε να είμαστε σύμφωνοι, εάν θέλουμε να λεγόμαστε Ορθόδοξοι.
Και ο μεν πρώτος εξακολουθεί να αντιλαμβάνεται το Πρωτείο ως εξουσία υπεράνω όλων των Εκκλησιών άνευ Συνοδικότητας (όπως απέδειξε και τον περασμένο Ιούλιο με τον αφορισμό της γνωστής «Εταιρείας του Αγίου Πίου Ι΄» (SSPX), στον οποίο προέβη ως μονοκράτορας και χωρίς τη σύγκληση Συνόδου), οι δε Πατέρες σύσσωμοι ουδέποτε αποδέχθηκαν οποιοδήποτε Πρωτείο εξουσίας (έστω και μασκαρεμένο ως «διακονίας») για κανέναν Πάπα ή Πατριάρχη, αλλά θεωρούσαν ως Κεφαλή της (ορατής τε και αοράτου) Εκκλησίας τον Ιησού Χριστό, ανώτατο δε διοικητικό όργανο την Οικουμενική Σύνοδο [8].
2. Σχετικά με τον θεσμό της Πενταρχίας, αυτός ως προϊόν της εξέλιξης της Εκκλησίας είναι δυνατόν, όπως εμφανίστηκε, έτσι και να εξαφανιστεί ή ακόμα και να τροποποιηθεί (αλλάζοντας ακόμη και ο αριθμός της) εξαιτίας αλλαγών στην εκκλησιαστική ζωή Είναι απαράδεκτη η θεώρηση ότι η Εκκλησία του Χριστού είναι λιγότερο ορατή χωρίς την Πενταρχία.
Αντιθέτως η ορατή έκφραση της Εκκλησίας δεν αυξομειώνεται, αλλά παραμένει ακέραιη, ορατή και πλήρης σε όσους διατηρούν την Ορθόδοξη Πίστη. Μήπως αυτό δεν συνέβη κατά τους τρεις πρώτους αιώνες της Εκκλησίας, που δεν είχε ακόμη δημιουργηθεί η Πενταρχία;
Μήπως αυτό δεν συνέβη και μετά την απόσχιση τεράστιων επαρχιών της (όπως στη Βόρεια Αφρική με τους Δονατιστές, ή στην Αίγυπτο και την Ασία με τους Αντιχαλκηδόνιους); Γιατί λοιπόν η έκπτωση της Ρώμης το 1054 και η κατάλυση της Πενταρχίας να σημαίνει μείωση της ορατής εκφράσεως της Εκκλησία;
Πόσο μάλλον όταν αυτή η κατάλυση της Πενταρχίας μετά το 1054 υπήρξε προσωρινή αφού υπήρξε αποκατάστασή της, πράγμα το οποίο ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος αποσιωπεί!
Διότι είναι γνωστό, σε όλους τους ασχολούμενους με την Εκκλησιαστική Ιστορία ή το Εκκλησιαστικό Δίκαιο ότι η εν Κωνσταντινουπόλει Πανορθόδοξος Σύνοδος του 1593 (με τη συμμετοχή των Πατριαρχών Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμίου Β΄ του Τρανού, Αλεξανδρείας Αγίου Μελετίου Πηγά – που εκπροσωπούσε και τον Αντιοχείας Ιωακείμ – και Ιεροσολύμων Σωφρονίου), αφενός μεν, με τον Η΄ Κανόνα της [9], ο οποίος ήταν ανανέωση του Α΄ Κανόνα της εν Αντιοχεία Συνόδου, απέκοψε επισήμως από το Σώμα της Εκκλησίας την, μόλις προ ολίγων ετών (1582) παραβάτρια του εν λόγω Κανόνος, Εκκλησία της Ρώμης, αφετέρου δε απεκατέστησε την Πενταρχία δίνοντας την πέμπτη θέση στην Εκκλησία της Ρωσίας αφού αποφάσισε «τὸν θρόνον τῆς εὐσεβεστάτης καὶ Ὀρθοδόξου πόλεως Μοσκόβου εἶναί τε καὶ λέγεσθαι Πατριαρχεῖον, διὰ τὸ βασιλείας ἀξιωθῆναι παρὰ Θεοῦ τὴν χώραν ταύτην, πᾶσάν τε Ρωσσίαν καὶ τὰ Ὑπερβόρεια μέρη ὑποτάττεσθαι τῷ Πατριαρχικῷ Θρόνῳ Μοσκόβου καὶ πάσης Ρωσσίας καὶ τῶν Ὑπερβορείων μερῶν, ἔχειν τὸν τόπον αὐτοῦ μετὰ τὸν παναγιώτατον Ἱεροσολύμων ἔν τε τοῖς ἱεροῖς διπτύχοις καὶ ἐν ταῖς ἐκκλησιαστικαῖς συνελεύσεσιν, ἵνα τοὺς προρρηθέντας τῶν ἁγίων Πατέρων κανόνας, ἀπαρασαλεύτους τηρήσωμεν, ὑπερέχειν τε ἐπισκόπων, μητροπολιτῶν, ἀρχιεπισκόπων, ἐν ὅλῃ τῇ καθολικῇ τῶν Ὀρθοδόξων τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησίᾳ, τῆς δὲ παροικίας ἐκείνης Μοσκόβου καὶ πάσης Ρωσσίας καὶ τῶν Ὑπερβορείων μερῶν κεφαλὴν εἶναι καὶ ἐπιγινώσκεσθαι… ἀδελφόν τε εἶναι καὶ λέγεσθαι τῶν Ὀρθοδόξων Πατριαρχῶν μετὰ ταύτης τῆς ἐπωνυμίας, ὁμοταγῆ καὶ σύνθρονον, ἴσον τε τῇ τάξει καὶ τῇ ἀξίᾳ ἐπιγράφεσθαί τε καὶ ὑπογράφεσθαι κατὰ τὴν συνήθειαν τῶν Ὀρθοδόξων Πατριαρχῶν, Πατριάρχης Μοσκόβου καὶ πάσης Ρωσσίας καὶ τῶν Ὑπερβορείων μερῶν» [10].
Μάλιστα το Πατριαρχείο Μόσχας είναι το μόνο νεώτερο Πατριαρχείο που έχει έγκριση Πανορθοδόξου Συνόδου σε αντίθεση με όλα τα άλλα νέα, και καταχρηστικώς λεγόμενα, Πατριαρχεία (Σερβίας, Βουλγαρίας κλπ).
Είναι μάλιστα θεμελιώδους σημασίας το γεγονός ότι η απόφαση του 1593 δεν έτυχε αναθεώρησης σε καμία μεταγενέστερη Σύνοδο.
Το να περιφρονεί λοιπόν την ήδη (από το 1593) αποκαταστημένη συνοδικώς Πενταρχία, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, και να προσπαθεί να ρυθμίσει το θέμα αυτό μόνος του (έστω και με τη σύμπραξη κάποιων Προκαθημένων), θα έχει το ίδιο αποτέλεσμα με τον προηγούμενο Πατριάρχη που έπραξε ανάλογα.
Και, για όσους δεν γνωρίζουν, αναφέρομαι στον Κωνσταντινουπόλεως Κύριλλο Ε΄ τον Καράκαλλο, ο οποίος περιφρονώντας την Πανορθόδοξο Σύνοδο του 1484, αλλά και την πλειοψηφία των ανά την Οικουμένη Αρχιερέων [11], επέβαλε μόνος του (με την, εκβιαστικώ τω τρόπω, έγκριση δύο ακόμη Προκαθημένων) τον Αναβαπτισμό των Λατίνων και των Αρμενίων.
Και ποιο ήταν το αποτέλεσμα; Αφενός μεν ο «Όρος» του να απορριφθεί από την πλειοψηφία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αφετέρου να κατηγορηθεί από τους συνεπισκόπους του ως παπίσκος, όπως αποκαλύπτουν τα στηλιτευτικά κείμενα της εποχής (σε μορφή τροπαριών), εκ των οποίων σταχυολογώ ενδεικτικά ελάχιστα μεν, διαφωτιστικότατα δε: «Οὐκ ἔδει σε Κύριλλε τὸν παπισμὸν σφετερίσασθαι, καὶ μοναδικῶς ἀποφασίζειν. Εἰ βουλητόν σοι ἦν δείλαιε τὸ περὶ τῆς ὑποδοχῆς Ἀρμενίων καὶ Λατίνων ἀνακινῆσαι ζήτημα, ἐχρῆν τὴν σύνοδον ἐρωτῆσαι, καὶ ταύτῃ πεισθῆναι ὡς ὑποκειμένῳ. Οὐ γὰρ οἶδεν ἡ Ἀνατολικὴ Ἐκκλησία κεφαλὴν τὸν πατριάρχην, ἀλλὰ τὸν νυμφίον αὐτῆς σωτῆρα Χριστόν, ὃν ἀνυμνοῦντες μεγαλύνομεν. …Ὅροι καὶ θεσμοὶ τῆς Ἐκκλησίας διὰ συνόδων ἱερῶν ἐθεσπίσθησαν παράνομε πατριάρχα, καὶ οὐδέποτε δόγματα, ἢ ἐκκλησιαστικὰ ζητήματα μοναδικῶς ἀπεφάνθησαν· ὡμολόγηται γὰρ διὰ συνόδων λαλεῖν τὸ πανάγιον πνεῦμα. Εἰπὲ οὖν ἡμῖν πόθεν παρέλαβες τὸ ἐνδόσιμον ἀποβαλεῖν σύνοδον, καὶ ἰδικῶς ἀποφασίζειν; Ἀλλ’ ἡμεῖς τὴν παπικήν σου φρενοβλαβίαν ἀπορρίψαντες, τῇ συνόδῳ πεπείσμεθα, δι’ ἧς ὁ Κύριος λαλεῖ ἅτε αὐτῆς ἐν μέσῳ, ὁ ἔχων τὸ μέγα ἔλεος. …Κύριλλος Ἐκκλησίας τοὺς ὅρους, ἠθέτησε σύνοδον θείων πατέρων ἀπώσας, καὶ ἀρχηγὸς παπολατρίας φανείς· καθελὼν γὰρ τῆς Ἐκκλησίας προνόμια, τὸ κράτος ἥρπασεν αὐτῆς, ὅθεν αἰώνιον ποινὴν ἐκ ταύτης ἔλαβε» [12].
3. Ούτε τα Πατριαρχεία υπήρξαν πάντοτε «πυλώνες και αρραγή θεμέλια της Αποστολικής παράδοσης», ούτε η Εκκλησία της Ρώμης συμμετείχε ενεργά στις Επτά Οικουμενικές Συνόδους.
Τα μεν πρώτα αρκετές φορές, και για ικανά χρονικά διαστήματα, εξέπεσαν σε αιρέσεις (Αρειανισμό, Μονοθελητισμό, Εικονομαχία κ.ά.) και εδίωξαν την Ορθοδοξία, η δε Ρώμη κάθε άλλο παρά ενεργά συμμετείχε αφού: α) ο Επίσκοπός της δεν παρέστη αυτοπροσώπως σε καμία Οικουμενική Σύνοδο, β) στην Β΄ Οικουμενική δεν υπήρξε ούτε καν εκπροσώπησή της, γ) στην Ε΄ Οικουμενική ο τότε Πάπας Βιγίλιος, που βρισκότανε στην Κωνσταντινούπολη, αρνήθηκε να παραστεί και μόνο μετά από καιρό πιεζόμενος αποδέχθηκε τις αποφάσεις της, και δ) απέρριψε την εν Τρούλλω Πενθέκτη Σύνοδο.
Αν η Ρώμη επιθυμεί να επιστρέψει στην Εκκλησία του Χριστού (το οποίο εύχεται ολόψυχα κάθε Ορθόδοξος) τότε οφείλει, πρώτα από όλα, να επαναφέρει ως Κεφαλή της τον Ιησού Χριστό αντί του Πάπα και να δεχθεί να υποταχθεί στο ανώτατο εκκλησιαστικό όργανο, που είναι η Οικουμενική Σύνοδος.
Μια τέτοια Σύνοδος όμως ίσως θα πρέπει να δεχθεί την πρεσβυτέρα Ρώμη ως έκτη τη τάξει, όχι μόνο για να κάνει τον κανόνα της για την αιματοβαμμένη χιλιετή εωσφορική αποστασία της, αλλά και διότι μόνο τότε ο Προκαθήμενός της θα καταφέρει να αποδείξει ότι ο τίτλος που χρησιμοποιεί για τον εαυτό του («Servus servorum Dei»!) δεν είναι υποκριτικός, ταπεινολογικός και χωρίς ουσιαστικό νόημα… Ένα τέτοιο ευαγγελικό Πρωτείο ταπείνωσης [13], θα ήταν το μόνο αρμόζον στην περίπτωση αυτή.
Ειδάλλως αν οι «τέσσερις αρχαίοι πατριαρχικοί θρόνοι» επιμείνουν να ακολουθήσουν την αμετανόητη Ρώμη στην πτώση της με μια ενδεχόμενη Ουνία, ο φύλακας λαός θα παραμείνει στην Ορθοδοξία προσδοκώντας σε μία Πανορθόδοξη Σύνοδο υπό την εναπομείνασα αρχή της Πενταρχίας, την Εκκλησία της Ρωσίας.
Βεβαίως δεν γνωρίζουμε τα σχέδια του Θεού, ο Οποίος μπορεί να διακόψει μια τέτοιου είδους προδοσία με κάποιον αιφνίδιο θάνατο, αλλά εμείς ευχόμαστε την μετάνοια όσων υψηλόβαθμων επιθυμούν να βυθίσουν στο χάος την Εκκλησία, ελπίζοντας στην επαλήθευση των λόγων του Αγίου Πορφυρίου: «Μπορεί όμως, με το σχέδιο τού Θεού, να έρθει, να έρθει ώστε οι άνθρωποι να αποκτήσουν μία επίγνωση, να ιδούνε το χάος ολόφωτο, ολοζώντανο μπροστά τους, να πούνε: Έεε! Πέφτουμε στο χάος, χανόμαστε. Όλοι πίσω, όλοι πίσω, γυρίστε πίσω, πλανηθήκαμε. Και να έρθουνε πάλι στο δρόμο του Θεού και να λάμψει η Ορθόδοξος πίστις» [14].
Και για όσους, τέλος, έχουν αμφιβολίες για το μήπως ο ενωτικός δρόμος που προτείνει ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος είναι τελικά ο ορθός, ας ανοίξουν τα συναξάρια και τα μηναία της Εκκλησίας μας· εκεί δεν θα συναντήσουν ούτε έναν «ενωτικό» Άγιο για δείγμα, αλλά αντιθέτως πληθώρα ανθενωτικών, σαν τον Μέγα Φώτιο, τον Μάρκο Ευγενικό, τον Γρηγόριο Παλαμά, τον Κύριλλο Λούκαρι, τον Άγιο Νεκτάριο Πενταπόλεως και τη λοιπή χορεία των Πατέρων, τους οποίους έχουμε ελπίδες να συναντήσουμε στη Βασιλεία των Ουρανών μόνο αν είμαστε ομόφρονες με αυτούς. Αμήν, γένοιτο!
__________________
[2] Η πολωνολατινική λέξη Unia σημαίνει Ένωση, και οι Ουνίτες είναι οι ιδεολογικοί απόγονοι των Ενωτικών του Βυζαντίου.
[4] «Α primacy of loving service, exercised within, and never above, the communion of sister Churches» (https://ec-patr.org/05/09/09/12/address-by-his-all-holiness-ecumenical-patriarch-bartholomew-to-the-participants-of-the-27th-international-congress-of-the-society-for-the-law-of-the-eastern-churches-at-the-fanarion/ )
[5] «The institution of the Pentarchy — the five great ancient Sees of Rome, Constantinople, Alexandria, Antioch, and Jerusalem — constituted, during the first Christian millennium, the very framework within which the unity of the universal Church found its most visible ecclesial expression» (στο ίδιο).
[6] «Stand as unshaken pillars and unbroken foundations of the Apostolic Tradition, and which, together with the Church of Elder Rome, constituted in the first millennium the five-stringed lyre of the universal Church, actively participating in the Seven Holy Ecumenical Councils and “rightly dividing the word of truth».» (στο ίδιο).
[7] «Τhe restoration of full communion with the Church of Rome within the one Body of the One, Holy, Catholic, and Apostolic Church, so that the Pentarchy may once again be whole, and the “five-stringed lyre” of the universal Church may again resound in the fullness of its ancient harmony» (στο ίδιο).
[8] Θεωρώ περιττό να παραθέσω ενταύθα τις πολυάριθμες μαρτυρίες των Πατέρων περί του Πρωτείου του Πάπα Ρώμης, από την στιγμή που υπάρχουν, προσβάσιμα στο διαδίκτυο, σχεδόν τα άπαντα των Αγίων, στα οποία μπορούν να ανατρέξουν οι αναγνώστες.
[9] «Ἀσάλευτον διαμεῖναι βουλόμεθα τὸ τοῖς Πατράσι διορισθὲν περὶ τοῦ ἁγίου καὶ σωτηρίου πάσχα, ἔχον οὕτως. ἅπαντας τοὺς τολμῶντας παραλύειν τοὺς ὅρους τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενικής μεγάλης Συνόδου, τῆς ἐν Νικαίᾳ συγκροτηθείσης, ἐπὶ παρουσίᾳ τῆς εὐσεβείας τοῦ θεοφιλεστάτου βασιλέως Κωνσταντίνου περὶ τῆς ἁγίας ἑορτῆς τοῦ σωτηριώδους πάσχα, ἀκοινωνήτους καὶ ἀποβλήτους εἶναι τῆς ἐκκλησίας, εἰ ἐπιμένοιεν φιλονεικότερον ἐνιστάμενοι πρὸς τὰ καλῶς δεδογματισμένα. Καὶ ταῦτα εἰρήσθω περὶ τῶν λαϊκῶν. εἰ δέ τις τῶν προεστώτων τῆς ἐκκλησίας ἐπίσκοπος, ἢ πρεσβύτερος, ἢ διάκονος, μετὰ τὸν ὅρον τοῦτον τολμήσειεν ἐπὶ διαστροφῇ τῶν λαῶν, καὶ ταραχῇ τῶν ἐκκλησιῶν ἰδιάζειν, καὶ μετὰ τῶν Ἰουδαίων ἐπιτελεῖν τὸ πάσχα, τοῦτον ἡ ἁγία Σύνοδος, ἐντεῦθεν ἤδη ἀλλότριον ἔκρινε τῆς ἐκκλησίας. οἷς δὴ στοιχεῖν τῷ τῶν Πατέρων κανόνι μέχρι καὶ σήμερον Θεοῦ χάριτι, ὃν, καθὸ δὴ καὶ τὰ λοιπὰ ἡ Θεοῦ ἐκκλησία διαφυλάττει» (Δοσιθέου Ιεροσολύμων, Τόμος Αγάπης, Ιάσιο, 1698, σελ. 547).
[10] Στο ίδιο, σελ. 545.
[11] Mansi 38, 585-586.
[12] Ευαγγέλου Σκουβαρά, Στηλιτευτικά κείμενα του ΙΗ΄ αιώνος [Κατά των Αναβαπτιστών], Αθήνα, 1967, σελ. 194-195, 204).
[13] «Εἴ τις θέλει πρῶτος εἶναι, ἔσται πάντων ἔσχατος καὶ πάντων διάκονος» (Μαρκ. θ΄ 35).
[14] https://www.youtube.com/watch?v=FCWB2LQd1dY