Το ΚΚΕ, το «κόμμα του λαού», «ποτίζει» το δένδρο της «λευτεριάς», της «αδελφοσύνης» και της «δημοκρατίας», με αίμα και πόνο…
Όταν η σφαγή βαφτίστηκε «μάχη»
Κάθε Σεπτέμβριο, τέτοιες ημέρες, η σκέψη μου επιστρέφει στον Μελιγαλά του 1944, σε εκείνες τις τέσσερις σκοτεινές ημέρες, από τις 13 έως τις 16 Σεπτεμβρίου, που έμελλε να αφήσουν πίσω τους μία από τις πιο αιματηρές και τραγικές σελίδες της ελληνικής εμφύλιας σύγκρουσης. Οι γνωστοί κύκλοι επιμένουν να μιλούν για «Μάχη του Μελιγαλά», σαν αυτή η μία λέξη να αρκεί για να περιγράψει ολόκληρη την τραγωδία. Όντως από τις 13 έως τις 15 Σεπτεμβρίου, υπήρξε σκληρή ένοπλη σύγκρουση ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τα Τάγματα Ασφαλείας. Όμως η ιστορία δυστυχώς δεν τελειώνει εκεί. Όταν η πόλη έπεσε, όταν οι υπερασπιστές συνελήφθησαν και η ένοπλη αναμέτρηση είχε ουσιαστικά κριθεί, άρχισε μια άλλη, πολύ πιο σκοτεινή σελίδα οι εκτελέσεις, οι αντεκδικήσεις και η μαζική σφαγή στην περιβόητη Πηγάδα.
Κι εδώ ακριβώς βρίσκεται
η διαστρέβλωση που προσωπικά αρνούμαι να αποδεχθώ. Άλλο η μάχη και άλλο η
ανελέητη και απάνθρωπη σφαγή που ακολούθησε. Άλλο ο ένοπλος αντίπαλος μέσα
στη μάχη και άλλο ο αιχμάλωτος που έχει πλέον παραδοθεί. Άλλο η πολεμική
σύγκρουση και άλλο η εκτέλεση ενός ανθρώπου που βρίσκεται πλέον ανυπεράσπιστος
στα χέρια του νικητή. Όταν σήμερα λοιπόν χρησιμοποιείται ο όρος «Μάχη του
Μελιγαλά» ακόμη και στην Wikipedia για να συμπυκνώσει ολόκληρο το γεγονός,
υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί ακριβώς το πιο φρικτό του μέρος το τι συνέβη μετά
την πτώση της πόλης.
Δεν χρειάζεται να
διογκώσουμε τον αριθμό των θυμάτων, ούτε να κατασκευάσουμε ιστορικά στοιχεία
για να καταδικάσουμε αυτό που συνέβη. Οι ιστορικές πηγές διαφωνούν ως προς
τον ακριβή αριθμό των νεκρών και ως προς την ακριβή σύνθεσή τους, όμως το
γεγονός των μαζικών εκτελέσεων παραμένει και μαζί του οι αναμφισβήτητες
μαρτυρίες για θύματα ανάμεσα στα οποία αναφέρονται δεκάδες γυναίκες, παιδιά,και
ηλικιωμένοι.Μπροστά σε αυτή την πραγματικότητα, κάθε προσπάθεια ιδεολογικής
δικαιολόγησης μου προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη αποστροφή. Γιατί τι ακριβώς μπορεί
να δικαιολογήσει το αίμα ενός παιδιού; Ποια πολιτική σκοπιμότητα μπορεί να
μετατρέψει έναν ηλικιωμένο σε νόμιμο στόχο; Και ποια επανάσταση μπορεί να
θεωρήσει ότι η ζωή μιας γυναίκας έχει μικρότερη αξία επειδή βρέθηκε στη «λάθος»
πλευρά;
Εδώ βρίσκεται, για μένα,
και η βαθύτερη απανθρωπιά της απόλυτης ιδεολογικοποίησης της πολιτικής βίας τη
στιγμή που ο άνθρωπος παύει να αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος και μετατρέπεται σε
«εχθρό», όλα μπορούν να παρουσιαστούν ως αναγκαία, ακόμη και τα πιο φρικτά.Αυτό
είναι κάτι που δεν αφορά μόνο τον Μελιγαλά, αλλά αποτελεί ένα από τα πιο
επικίνδυνα μαθήματα ολόκληρου του ελληνικού Εμφυλίου. Δεν θα εξωραΐσω ούτε
θα ξεπλύνω τα εγκλήματα των Ταγμάτων Ασφαλείας και τη συνεργασία τμημάτων τους
με τις κατοχικές αρχές,κάθε τέτοια συνεργασία πρέπει να καταδικάζεται
καθαρά. Αλλά η καταδίκη του ενός εγκλήματος δεν μπορεί ποτέ να αποτελέσει
άλλοθι για το επόμενο. Το αίμα δεν συμψηφίζεται και η δολοφονία ενός ανθρώπου
δεν γίνεται δικαιοσύνη επειδή προηγουμένως δολοφονήθηκε κάποιος άλλος.
Αυτό είναι που θα ήθελα
να θυμόμαστε όταν μιλάμε για τον Μελιγαλά ότι πίσω από τους αριθμούς υπήρχαν
άνθρωποι και πίσω από κάθε άνθρωπο υπήρχε μια οικογένεια, μια μάνα, ένας
πατέρας, ένα παιδί, ένα σπίτι που περίμενε έναν άνθρωπο να επιστρέψει. Κι
ύστερα ήρθε η Πηγάδα και μαζί της μια πραγματικότητα που όσο κι αν κάποιοι
προσπάθησαν να τη σκεπάσουν με ιδεολογικές ερμηνείες, δεν μπόρεσε να
εξαφανιστεί. Γιατί τα ονόματα των νεκρών έμειναν στη μνήμη και στα μνημεία,
χαραγμένα στην πέτρα, σαν ένας σιωπηλός μάρτυρας απέναντι σε κάθε μεταγενέστερη
προσπάθεια να ξαναγραφτεί η ιστορία.
Η πέτρα, βλέπετε, δεν
έχει κομματική ταυτότητα. Δεν γνωρίζει από παρατάξεις, δεν κάνει πολιτική και
δεν αναζητά δικαιολογίες. Θυμάται απλώς τους νεκρούς. Θυμάται εκείνους που
χάθηκαν, θυμάται τις οικογένειες που τους περίμεναν και θυμάται ότι μέσα στην
Ελλάδα της Κατοχής και του Εμφυλίου Έλληνες έφτασαν να σηκώσουν όπλο εναντίον
Ελλήνων. Γι’ αυτό και θεωρώ πως το ΚΚΕ, αντί να επιχειρεί να σχετικοποιήσει ή
να εντάξει τέτοιες σελίδες σε έναν ατελείωτο κύκλο συμψηφισμών, θα έπρεπε
κάποτε να βρει το πολιτικό και ιστορικό θάρρος να ζητήσει μια καθαρή συγγνώμη
για τις εκτελέσεις και την εκδικητική βία που ακολούθησαν την πτώση του
Μελιγαλά, χωρίς ναι μεν αλλά, χωρίς φθηνούς συμψηφισμούς και χωρίς την ανάγκη
να βρεθεί κάθε φορά ένα άλλο έγκλημα για να δικαιολογήσει το προηγούμενο.
Γιατί η πραγματική
πολιτική γενναιότητα δεν είναι να υπερασπίζεσαι μέχρι τέλους κάθε πράξη της
δικής σου πλευράς, αλλά να μπορείς να κοιτάξεις και τη σκοτεινή της πλευρά και
να πεις εδώ εγκληματήσαμε, εδώ κάναμε λάθος, εδώ ζητούμε συγγνώμη. Μόνο έτσι η
ιστορία μπορεί να γίνει πραγματικό μάθημα και όχι εργαλείο κομματικής
προπαγάνδας.Γι’ αυτό λοιπόν, όταν αυτές τις ημέρες θυμάμαι τον Μελιγαλά και την
Πηγάδα, δεν θέλω να αναστήσω το μίσος του Εμφυλίου. Θέλω ακριβώς το
αντίθετο,να θυμάμαι τους νεκρούς για να μη βρεθεί ποτέ ξανά μια ιδεολογία, ένα
κόμμα ή μια πολιτική σκοπιμότητα πάνω από την ανθρώπινη ζωή. Γιατί οι
πολιτικοί πεθαίνουν, τα κόμματα αλλάζουν, οι ιδεολογίες μεταμορφώνονται και οι
προπαγάνδες κάποτε ξεθωριάζουν, όμως η πέτρα μένει και πάνω της μένουν τα
ονόματα εκείνων που χάθηκαν.
Γιατί στο τέλος αυτή
είναι η πιο αμείλικτη απάντηση σε όσους επιχείρησαν και επιχειρούν να
διαστρεβλώσουν την ιστορία μπορείς να αλλάξεις τις λέξεις, μπορείς να αλλάξεις
τις ερμηνείες, μπορείς ακόμη και να βαφτίσεις τη σφαγή «μάχη», δεν μπορείς όμως
να σβήσεις τα ονόματα των νεκρών από την πέτρα και τη μνήμη.
Στυλ. Καβάζης
Υστερόγραφο (Ιστορικά στοιχεία)
Στις 04.45 της 14ης
Σεπτεμβρίου 1944 ο Μελιγαλάς βρέθηκε περικυκλωμένος από τις δυνάμεις του 8ου
και του 9ου «Συντάγματος» υπό τη διοίκηση των Σωτήρη Ρουμπέα και Ηλία Κλάπα
αντίστοιχα. Υπήρχαν επίσης δυνάμεις του εφεδρικού ΕΛΑΣ και πολλοί κομμουνιστές
της Μεσσηνίας. Η επίθεση άρχισε στις 5.00 π.μ. . Οι Ελασίτες που είχαν στη
διάθεσή τους όλμους και πολυβόλα άρχισαν τις επιθέσεις στα φυλάκια. Αρχικά οι
επιθέσεις αποκρούονταν με επιτυχία. Επί τρεις ημέρες οι αμυνόμενοι επέδειξαν
απίστευτο θάρρος και μαχητικότητα. Το φυλάκιο της Κάτω Ρούγας ήταν αυτό που
είχε τη μεγαλύτερη σημασία λόγω της θέσης του.
Εκεί εστίασαν τις
επιθέσεις τους οι Ελασίτες με επικεφαλής τον Κανελλόπουλο και το απόγευμα της
16ης Σεπτεμβρίου κατόρθωσαν να το καταλάβουν και να μπουν στον Μελιγαλά. Για να
αποφευχθούν τα χειρότερα, αποφασίστηκε να συγκροτηθεί επιτροπή από τις Αρχές
του Μελιγαλά, τον πολιτευτή Περικλή Μπούτο, τον Νομάρχη Περρωτή και Βρετανούς
συνδέσμους, η οποία θα ερχόταν σε συνεννόηση με την ηγεσία του ΕΑΜ, για παράδοση
της κωμόπολης με τον όρο να μην γίνουν σφαγές και λεηλασίες. Πριν καλά καλά
βγει η επιτροπή από τον Μελιγαλά οι άνδρες των φυλακίων εξαπατημένοι από τους κομμουνιστές
έπαψαν να αμύνονται.
Έτσι, τμήματα του ΕΛΑΣ
με επικεφαλής τους Κανελλόπουλο, Ωρίωνα και Σφακιανό μπήκαν στον Μελιγαλά. Στην
κωμόπολη επικράτησε αναρχία. Οι Ελασίτες άρχισαν συλλήψεις των ανδρών
των Ταγμάτων Ασφαλείας, πολλούς από τους οποίους σκότωσαν εν ψυχρώ, τις
λεηλασίες και τις πυρπολήσεις οικιών (περισσότερες από εκατό).Την είσοδο
του ΕΛΑΣ στον Μελιγαλά ακολούθησε και καθολικό πλιάτσικο. Οι αντάρτες
του ΕΛΑΣ παίρνουν ρούχα, παπούτσια, τρόφιμα, και χρυσαφικά. Οι εφεδροΕΛΑΣίτες
και τα μέλη και φίλοι του ΕΑΜ που ακολουθούν, πέρνουν τα πάντα, οτιδήποτε
μπορεί να μετακινηθεί! Τους επόμενους μήνες οι περισσότεροι κάτοικοι του
Μελιγαλά δεν είχαν κατσαρόλες να μαγειρέψουν, ούτε κουταλοπήρουνα να φάνε! Θύματα
του πλιάτσικου ήταν οι κάτοικοι του Μελιγαλά, εκτός από τα μέλη και τους φίλους
του ΕΑΜ, αλλά και όλοι αυτοί που είχαν καταφύγει στην πόλη από τα γύρω μέρη.
Στον Μελιγαλά
σχηματίζεται Λαϊκή Επιτροπή, γιά να αποφασίσει την τύχη των χιλιάδων αιχμαλώτων
που είναι πιά στοιβαγμένοι σαν ζώα στο Μπεζεστένι, την πανηγυρίστρα του
Μελιγαλά. Οι πιό πολλοί άνδρες είναι ημίγυμνοι, μόνο με τα εσσώρουχα. Τις
πρωϊνές ώρες του Σαββάτου, 16 Σεπτεμβρίου, απολύονται τα περισσότερα παιδιά, οι
γυναίκες, και πολλοί ηλικιωμένοι. Κανείς δεν μπορεί να πει γιατί μερικά παιδιά,
κορίτσια, και ηλικιωμένες γυναίκες και γέροντες, κρατήθηκαν. Το μεσημέρι φτάνει
στο Μπεζεστένι, από το κέντρο της πόλης που είχε περάσει τη νύκτα, ο Άρης
Βελουχιώτης συνοδευόμενος από τον Αχιλλέα Μπλάνα (Γ.Γ. του Πελοποννησιακού
Γραφείου του ΚΚΕ) , τον Νίκο Μπελογιάννη (ειδικό απεσταλμένο του Γιώργη
Σιάντου), τον Τάσσο Κουλαμπά (στέλεχος του ΚΚΕ στη Μεσσηνία), τους καπετάνιους
του 8ου και 9ου συντάγματος του ΕΛΑΣ, και τους μαυροσκούφηδες συνοδούς του.
Το πρωί της 17ης
Σεπτεμβρίου κοινοποιήθηκε στους κατοίκους να συγκεντρωθούν όλες και όλοι σε
ορισμένα σημεία της κωμόπολης. Από εκεί άρχισε ο διαχωρισμός τους και η
μεταφορά στα γειτονικά χωριά Νεοχώριο, Μερόπη, Σολάκιο και Ανθούσα. Οι
περισσότεροι όμως κρατήθηκαν στον περιτοιχισμένο χώρο «Μπεζεστένι» (η λέξη
είναι τουρκικής αρχής, bezesten= αρχαιοπωλείο, από την οποία προήλθε η
μεσαιωνική λέξη πεζεστένι που έγινε έπειτα μπεζεστένι και σημαίνει ‘μεγάλη
σκεπαστή αγορά με πολλά εμπορικά καταστήματα’).
Απ’ όσους μεταφέρθηκαν
στο Νεοχώριο, σφαγιάστηκαν 150. Στη Μερόπη μεταφέρθηκαν ο Νομάρχης Περρωτής,
άλλοι Καλαματιανοί αξιωματούχοι, 27 αξιωματικοί των Ταγμάτων Ασφαλείας και
πολλοί οπλίτες. Ο Βελουχιώτης διέταξε να ξεγυμνωθούν όλοι και να μαστιγωθούν
ανελέητα. Έπειτα εκτελέστηκαν όλοι, πλην του Περρωτή και των άλλων
Καλαματιανών. Αλλά και στα χωριά Σολάκιο και Ανθούσα εκτελέστηκαν 200 άτομα.
Μια επιτροπή Ελασιτών
από τους Μπράβο, Καραμούζη και Φράγκο επέλεξε ορισμένα γυναικόπαιδα από το
«Μπεζεστένι» για ν’ αφεθούν ελεύθερα. Καθώς όμως έφευγαν για τα σπίτια τους
πυροβολήθηκαν πισώπλατα και πολλά γυναικόπαιδα σκοτώθηκαν. Σε λίγο έφτασε
στο «Μπεζεστένι» ο Βελουχιώτης με τους σωματοφύλακές του και τον Κλάπα.
Βλέποντας εκεί 2.000 άτομα εξοργίστηκε και διέταξε εκκαθάριση με σφαγή.
Μαινόμενοι οπαδοί του
ΚΚΕ έσφαζαν αδιάκριτα όποιον έγκλειστο έβρισκαν μπροστά τους. Το θέαμα ήταν
τόσο αποτρόπαιο που ανάγκασε την τοπική ηγεσία του ΕΑΜ να διατάξει την
περισυλλογή και την ταφή των νεκρών. Πολλοί κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στα χωριά
τους (Οιχαλία, Μερόπη κ.ά.) από συγχωριανούς τους όπου και εκτελέστηκαν. Παρά
τον μεγάλο αριθμό των εκτελεσθέντων υπήρχαν ακόμα στο «Μπεζεστένι» εκατοντάδες
κρατούμενοι. Η ηγεσία του ΚΚΕ βασισμένη στην αποκήρυξη των Ταγμάτων Ασφαλείας
αποφάσισε την εξόντωση όλων των ανδρών τους. Ο Βελουχιώτης στο πλαίσιο αυτής
της οδηγίας του ΚΚΕ εξέδωσε την υπ’ αριθμόν ΕΠΕ/330/13-9-44 διαταγή της ΙΙΙ
«Μεραρχίας» στην οποία καθόριζε: «Πας συλλαμβανόμενος ταγματασφαλίτης θα
τουφεκίζεται επιτόπου».Πριν από την επίθεση στην Καλαμάτα ο Άρης είχε
στείλει στην 9η ταξιαρχία προφορική διαταγή, η οποία ουσιαστικά έλεγε:
– “Πας συλλαμβανόμενος
ταγματασφαλίτης θα τουφεκίζεται επί τόπου”.
Ο Άρης επανέλαβε τη
διαταγή του στη Λαϊκή Επιτροπή του Μελιγαλά, στο Μπεζεστένι.
Η διαταγή, που εκδόθηκε
και γραπτώς, είναι η Ε.Π.Ε. 330 της ΙΙΙ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ Πελοποννήσου με την
υπογραφή του Βελουχιώτη και ημερομηνία 15 Σεπτεμβρίου. Στο σχετικό απόσπασμα
διαβάζουμε: “..Διά τελευταίαν φοράν διακηρρύσσομεν δημοσία ότι πας ανήκων εις
τα Εθνοπροδοτικά Τάγματα, όστις ήθελε παραδοθή ημίν και παραδώση τον οπλισμόν
του εντός 24 ωρών από της κοινοποιήσεως της παρούσης θα του εξασφαλισθή
απολύτως η ζωή και η ελευθερία επανόδου εις την οικίαν του. Μετά την εκπνοήν
της άνω προθεσμίας πας εξ αυτών συλλαμβανόμενος κατά την διάρκειαν της μάχης ή
άλλως ένοπλος θα τυφεκίζεται επί τόπου”.
Σύμφωνα με τον μετέπειτα
λοχαγό του ΔΣΕ, Κων. Παπακωνσταντίνου (Μπελά), ο γραμματέας του ΕΑΜ Μελιγαλά
του είπε ότι την πρώτη ημέρα μετά τη μάχη, η Επιτροπή του Μελιγαλά είχε
καταρτίσει μιά κατάσταση που περιείχε μόνο “60 περίπου αξιωματικούς,
ταγματασφαλίτες και προσωπικότητες της πόλης γιά εκτέλεση”. Όταν την
παρουσίασαν στον Βελουχιώτη, αυτός τους είπε:
–“Πρέπει να ερευνηθεί η
περίπτωση κάθε ταγματασφαλίτη γιά να μην ξεφύγει κανένας που έχει διαπράξει
έγκλημα, και ότι δεν πρέπει να κυριαρχούνται από συναισθηματισμό και
μεγαθυμία”!
Υπό τις συνθήκες που
δόθηκε, είναι βέβαιο ότι η διαταγή του Άρη ερμηνεύθηκε ως:
– “Να τους εκτελέσετε
όλους”!
Ο Καραμούζης γράφει: “…Ο
Άρης και οι αντιπρόσωποι του κόμματος Κουλαμπάς και Ν. Μπελογιάννης είχαν πάρει
την απόφασιν. Όλοι έπρεπε να εκτελεσθούν…”. Σύμφωνα με πολλές μαρτυρίες, και ο
ίδιος ο Βελουχιώτης δεν έφυγε με “άδεια χέρια” από το Μπεζεστένι. Όταν, μεταξύ
των κρατουμένων, ανεγνώρισε τον χωροφύλακα Χαράλαμπο Κουτσόγιαννη από τη Στερεά
Ελλάδα “..διέταξε έναν αντάρτη και τον πήρε…
Η «Πηγάδα του Μελιγαλά»
Με βάση τη διαταγή αυτή
ο Μπράβος και ο Καραμούζης συγκρότησαν εκτελεστικά αποσπάσματα από τμήματα του
ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ υπό τη διοίκηση των Γιώργου Μάντζαρη και Νίκου Μητρόπουλου
που ανέλαβαν να εκτελέσουν όσους είχαν «προγραφεί». Όσοι επρόκειτο να
εκτελεστούν οδηγήθηκαν αλυσοδεμένοι κατά εκατοντάδες στη θέση «Πηγάδα», 2 χλμ.
έξω από τον Μελιγαλά. Η Πηγάδα ήταν ένα είδος φρέατος που είχε ανοιχτεί για
τις ανάγκες ύδρευσης του Μελιγαλά.
Πρώτα εκτελέστηκαν
περίπου εκατό καταγόμενοι από το Κοπανάκι. Ακολούθησαν όσοι κατάγονταν από τα
χωριά Διαβολίτσι, Κατσαρού, Δεσύλλας, Ζευγολατιό, Νεοχώριο, Στενύκλαρος, Μαγούλα
και Σολάκι. Στο τέλος, ήρθε η σειρά του Μελιγαλά. Μια συνοδεία 80 ατόμων
οδήγησε όλους τους κρατούμενους στην «Πηγάδα». Εκεί, ρίχτηκαν κατά την
επίσημη εκδοχή 2.000 πτώματα. Συνολικά, εντός και εκτός Μελιγαλά,
δολοφονήθηκαν περισσότερα από 3.500 άτομα. Και τα δύο παραπάνω νούμερα
προέρχονται από τη Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού. Οι προσκείμενοι στο ΚΚΕ
αναφέρουν ότι τα θύματα ήταν από 400-1.000.
Ανάμεσά τους, ο Δήμαρχος Αλκιβιάδης
Παπαδόπουλος, ο Γυμνασιάρχης Παναγιώτης Τσίτουρας, οι γιατροί Αλκιβιάδης
Λαντζούνης και Δημήτριος Δρούτσας, ο δικηγόρος Λυκούργος Λαντζούνης, ο φαρμακοποιός
Κωνσταντίνος Λάσκαρης και άλλοι διακεκριμένοι πολίτες. Και ο ΕΛΑΣ είχε όμως
θύματα. Ανάλογα με την πηγή, ο αριθμός των νεκρών ξεκινά από 30 νεκρούς και
φτάνει τους 120 και των τραυματιών από 60 και φτάνει τους 200.Τα εκτελεστικά
αποσπάσματα στην Πηγάδα εργάζονταν συνεχώς γιά τέσσαρες ημέρες, από 17 έως 20
Σεπτεμβρίου, και υπολογίζεται ότι θανάτωσαν πάνω από 1.000 άτομα. Οι
παλαιότεροι στον Μελιγαλά έλεγαν ότι μεταξύ 16 και 20 Σεπτεμβρίου έφυγαν από το
Μπεζεστένι γιά την Πηγάδα 12 -15 κουστοδίες δεμένων. Πολλές πηγές αναφέρουν ότι
σε κάθε κουστωδία οι αντάρτες είχαν δεμένα 50-100 θύματα. Με αυτά τα δεδομένα,
τα θύματα της Πηγάδας υπολογίζονται σε 1.000. Αυτός ο αριθμός εκτελεσθέντων
δίνεται και από μερικές ΕΑΜικές πηγές. Αν στην Πηγάδα εκτελέστηκαν 1.000
άτομα, το σύνολον των θυμάτων στην περιοχή του Μελιγαλά είναι πάνω από 1.700.
Ομάδες αιχμαλώτων εκτελέστηκαν στα κοντινά χωριά, όπως αναφέρθηκε πριν.
Μεμονωμένοι διαφυγόντες από τον Μελιγαλά εκτελέστηκαν σε διάφορα άλλα μέρη,
μέχρι και το Δυρράχιο, τα Παραδείσια και τη Βυτίνα (π.χ. ο ανθυπολοχαγός
Θεοφάνους). Τα ονόματα των θυμάτων δεν είναι μόνον εκείνα που είναι γραμμένα
στο μνημείο της Πηγάδας. Είναι σκορπισμένα και σε νεκροταφεία της
νοτιοδυτικής Πελοποννήσου, ενώ πολλών ίσως δεν είναι σημειωμένα πουθενά στην
περιοχή. Γιά γραφειοκρατικούς λόγους, τα επόμενα χρόνια, θύματα του Μελιγαλά
μπορεί να δηλώθηκαν ότι έχασαν τη ζωή τους σε άλλες τοποθεσίες.
Οι αριθμός των θυμάτων
που έχει δοθεί από άλλους -χωρίς πάντα να προσδιορίζουν αν ομιλούν γι αυτούς
που ρίχτηκαν στην Πηγάδα, ή όλους που εκτελέστηκαν στην περιοχή από το
ΕΑΜ/ΕΛΑΣ/ΚΚΕ- κυμαίνεται δραματικά. Ο μικρότερος αριθμός δίδεται από έναν που
κατηγορήθηκε ως εκτελεστής, τον Σπύρο Ξιάρχο που γράφει ότι 280-320
εκτελέστηκαν στην Πηγάδα και 400-440 ως σύνολο. Ο Γιάννης Καραμούζης γράφει:
“..Γενικώς στου Μελιγαλά εξετελέσθησαν κατά διαφόρους τρόπους όχι λιγώτερα από
1200 άτομα”. Ο μεγαλύτερος αριθμός που έχει αναφερθεί είναι 3.500 από την ΔΙΣ.
Το ΙΙ Γραφείο του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, στο δελτίο του υπ’αριθμό 9458,
της 16ης Σεπτεμβρίου, γράφει: “…αφού συντρίψαμε την άμυνα 1.000 και παραπάνω
Ράλληδων οι οποίοι διεκδίκησαν την πόλη σπίτι προς σπίτι 800 σκοτώθηκαν στη
μάχη. Δικές μας απώλειες 60 νεκροί και 150 τραυματίες…”. Εδώ είναι προφανής
η αναντιστοιχία στους αριθμούς των θυμάτων αμυνομένων και επιτιθεμένων, και η
απουσία τραυματιών από τους ταγματασφαλίτες! Γιατί αν ο ΕΛΑΣ είχε 60
νεκρούς, οι αμυνόμενοι λογικά έπρεπε να έχουν μόνο 10-15! Και πραγματικά στη
μάχη σκοτώθηκαν γύρω στους 15 ταγματασφαλίτες, και περίπου 10 άμαχοι.
Ο Στέφανος Σαράφης
επίσης ομιλεί γιά 800 νεκρούς Ράλληδες (ταγματασφαλίτες), αλλά δεν λέει τίποτε
γιά τις εκατοντάδες θύματα από τους άμαχους. Η Γερμανική Διοίκηση της Ομάδας Στρατιών
Ε, σε δελτίο πληροφοριών της, της 19ης Σεπτεμβρίου, αναφέρει ότι “…από τους
1.300 άνδρες των δήθεν Τμημάτων Ασφαλείας φονεύθηκαν 800”. Το ίδιο νούμερο
δίνει και η Βρετανική Force 133 στο δελτίο της, της 24ης Σεπτεμβρίου, όπου
αναφέρει: “…Συμφώνως προς αναφορά του ΕΛΑΣ 1300 άνδρες των ΤΑ ενεπλάκησαν εις
μάχην διά το Μελιγαλά την 15ην Σεπτεμβρίου εις την οποίαν 800 εφονεύθησαν,
έναντι 60 φονευθέντων του ΕΛΑΣ και 30 τραυματισθέντων…”
Αριθμό θυμάτων μεταξύ
400 και 1000 αναφέρουν όλα σχεδόν τα βιβλία και οι δημοσιεύσεις που έχουν
γραφεί από απολογητές του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ/ΚΚΕ. Μερικοί αποφεύγουν τελείως να
αναφέρουν αριθμό θυμάτων. Τα λίγα βιβλία της άλλης πλευράς, της
αντιΕΑΜικής, γενικά δίνουν μεγαλύτερο αριθμό θυμάτων. Στην ελληνική έκδοση της
“Μαύρης Βίβλου του Κομμουνισμού” , σελ. 347, αναφέρεται: “…Στον Μελιγαλά, 1.400
άντρες, γυναίκες και παιδιά και περίπου 50 αξιωματικοί των ΤΑ σφαγιάστηκαν…”.
Οι ευθύνες του Άρη
Βελουχιώτη για το μακελειό στον Μελιγαλά
Για τα φριχτά εγκλήματα
στον Μελιγαλά, η ευθύνη του Άρη Βελουχιώτη είναι τεράστια. Σύμφωνα με όσα
γράφει ο Σπύρος Ξιάρχος που συμμετείχε στις σφαγές: τα θύματα δεν ήταν μόνο
ταγματασφαλίτες αλλά και άμαχοι, οι δε φόνοι στην Πηγάδα ήταν
οργανωμένες εκτελέσεις που έγιναν με την έγκριση του Άρη Βελουχιώτη. Ο
Βελουχιώτης παρέμεινε στον Μελιγαλά και τη γύρω περιοχή ως τις πρωινές ώρες της
17ης Σεπτεμβρίου 1944 που άρχισαν να γίνονται οι οργανωμένες εκτελέσεις στην
Πηγάδα.
Έφυγε μετά από τον
Μελιγαλά και πήγε στην Καλαμάτα για να παρεβρεθεί στο λιντσάρισμα 19
κρατουμένων από τον Μελιγαλά! Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Βελουχιώτης τόσο
στον Μελιγαλά όσο και στους Γαργαλιάνους δεν έμεινε σε σπίτια «συντρόφων» του
καθώς φαίνεται ότι δεν τους εμπιστευόταν. Τόσο ο ίδιος και οι σωματοφύλακές του
δεν συγκινούνταν από τις σφαγές. Στις 15 Σεπτεμβρίου μετά τις αυτοδικίες και το
πλιάτσικο στο Μελιγαλά, έψαχναν λαμαρίνες για να ψήσουν αρνιά. Έπρεπε να έχουν
δυνάμεις για το μαστίγωμα των αιχμαλώτων στη Μερόπη, την επόμενη μέρα.
Και στους Γαργαλιάνους
όμως ο Βελουχιώτης με τους άντρες του έφαγαν πολύ καλά και μάλιστα στο πάτωμα
του σπιτιού όπου έμεναν. Οι αντάρτες του ΕΛΑΣ απεχθάνονταν τα τραπέζια καθώς
ήθελαν να προβάλλουν την εικόνα μπαρουτοκαπνισμένου και σκληροτράχηλου
επαναστάτη. Ανάμεσα στους υπεύθυνους για τον Μελιγαλά, ήταν και οι
Μπελογιάννης, Μπλάνας και Κουλαμπάς.
Τι γράφουν μέλη του
ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και του ΚΚΕ για τον Μελιγαλά
Υψηλόβαθμα στελέχη του
ΕΑΜ που είναι επιβεβαιωμένο ότι συμμετείχαν στα εγκλήματα του Μελιγαλά, στα
απομνημονεύματά τους ή σε συνεντεύξεις τους ισχυρίζονται ότι δεν ήταν παρόντες
λόγω ασθενείας ή τραυματισμού, δεν αναφέρονται καθόλου στον Μελιγαλά, λένε ότι
έφυγαν μόλις ξεκίνησε η μάχη κ.λπ. Ας δούμε τι γράφουν ορισμένοι «απολογητές»
του Μελιγαλά:
«Το 9ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ
οργανώνει επίθεση στον Μελιγαλά, όπου αμύνονται 1.500 άντρες των Ταγμάτων
Ασφαλείας με την υποστήριξη ισχυρού πυροβολικού. Ύστερα από σκληρή μάχη 48 ωρών
ο Άρης μπαίνει στην πόλη και εγκαθιστά αμέσως Ανταρτοδικεία, οι θανατικές
αποφάσεις των οποίων εκτελούνταν χωρίς καθυστέρηση…» (Ροβήρος Μανθούλης, «Το
Ημερολόγιο του Εμφύλιου Διχασμού»).
«Η λυκοφωλιά του
Μελιγαλά, ο προμαχώνας των αλητών της Πελοποννήσου δεν υπάρχει πια. Οι
σταυραετοί μας ξέπλυναν το άγος… συνέτριψαν πάνω από 1.300 Γερμανοπροδότες…
χάρισαν τη λευτεριά στη ματοβαμμένη ύπαιθρο της Μεσσηνίας» (εφ. «Νεανική
Φλόγα», της Καλαμάτας, στις 22/9/1944).
«Η απελευθέρωση του
Μελιγαλά… Ο Μελιγαλάς σημαντικό στρατηγικό σημείο, τέλεια οχυρωμένο και
προστατευμένο από 1.000 άρτια εξοπλισμένους προδότες… Όλοι οι προδότες
εξοντώθηκαν (εφ. «Λεύτερος Μωριάς», 18/9/1944).
«Οι Μοναρχικοί
τρομοκράτες μιλούν για τρομοκρατία του ΕΑΜ. Πάλι οι δολοφονίες αθώων, πάλι η
Πηγάδα, πάλι ο Μελιγαλάς. Ούτε λίγο ούτε πολύ προσπαθούν ν’ αποδέιξουν ότι οι
φονευθέντες εθνοπροδότες στον Μελιγαλά εδολοφονήθησαν και εσφάγησαν… Οι
περισσότεροι που βρίσκονται στην Πηγάδα σκοτώθηκαν στην τριήμερη μάχη. Όσο για
τους υπόλοιπους μάχιμους πού εκτελέστηκαν, αφού πιάστηκαν; Απλώς τιμωρήθηκαν
για γνωστά και αποδεδειγμένα εγκλήματά τους» (εφ. «Λαϊκή Νίκη», 30/7/1945).
«Τίποτα δεν έγινε, καμία
σφαγή, καμιά βαρβαρότητα από την πλευρά των ανταρτών. Η Πηγάδα του Μελιγαλά
είναι ένα κακόγουστο παραμύθι που τόσο το χρειάζονται σήμερα και πάντοτε οι
πρώην συνεργάτες των Γερμανών» (Λευτέρης Καπελλάκος, «Αντάρτικο στον Ταΰγετο,
Στο 8ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ»).
Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ
Στέφανος Σαράφης, γράφει: «Ύστερα από σκληρό τριήμερο αγώνα εναντίον
ταγματασφαλιτών καταλήφθηκε ο Μελιγαλάς. Ράλληδες (σημ: άνδρες των ΤΑ) νεκροί
800, ελασίτες 70 νεκροί, 130 τραυματίες» («Ο ΕΛΑΣ», 1980).
«Μέσα σε μισή ώρα δεν
απόμεινε ούτε ένας ορθός απ’ τους ταγματασφαλίτες. Τους τράβηξαν μετά και τους
πέταξαν μέσα σε μια γιγάντια πηγάδα, κουβάλησαν λιθάρια και χώματα και τη
βούλωσαν» (Κωστής Παπαγκόγκος, «Καπετάν Άρης»).
«Η μάχη κρατεί από τις
13 ως τις 15 του Σεπτέμβρη. Στο τέλος το φρούριο πέφτει αλλά οι ταγματασφαλίτες
που παραδίδονται εκατοντάδες, είτε εκτελούνται χωρίς διατυπώσεις είτε
λιντσάρονται από τον πληθυσμό» (Θανάσης Χατζής, «Η Νικηφόρος Επανάσταση που
Χάθηκε»). Ο Θ. Χατζής ήταν μέλος της Κ.Ε. του ΚΚΕ και Γραμματέας του ΕΑΜ.
«Η μάχη κράτησε 63 ώρες.
Η παράδοση των όπλων έγινε μέσα στον Μελιγαλά. Αφού τους αφοπλίσαμε τους
διώχναμε. Κρατάγαμε μόνο τους αξιωματικούς του στρατού και της αστυνομίας»
(Βαγγέλης Λάτσης, «Οι Αντάρτες του Πάρνωνα-Αναμνήσεις από τη δράση του 8ου
Συντάγματος του ΕΛΑΣ»).
«Ύστερα από τριήμερο
λυσσώδη και άνισο αγώνα τμήματός μας μπήκανε στον Μελιγαλά αφού συντρίψανε την
άμυνα 1.000 και παραπάνω Ράλληδων που διεκδίκησαν την πόλη σπίτι προς σπίτι και
800 σκοτώθηκαν στη μάχη. Δικές μας απώλειες 60 νεκροί και 150 τραυματίες»
(Νίκος Αναγνωστόπουλος, «Παράνομος Τύπος-Κατοχή: 1941-1944»).
Ο Παντελής Μούτουλας
γράφει ότι ο Άρης, ο Ωρίων και οι άλλοι καπεταναίοι έφυγαν βορειότερα για να
πολεμήσουν τους Γερμανούς, κάτι που δεν έγινε ποτέ, ο Κώστας Μπίρκας ότι στον
Μελιγαλά μαζί με τους ταγματασφαλίτες πολεμούσαν και Γερμανοί (παντελώς ψευδές,
οι Γερμανοί είχαν φύγει στις 4/9 από τον Μελιγαλά), ενώ ο Στάθης Κανναβός,
μέλος της Επιτροπής του ΕΑΜ στο «Μπεζεστένι» του Μελιγαλά γράφει: «Στην
οχυρωμένη… κωμόπολη του Μελιγαλά έχουν συγκεντρωθεί… οι πιο αιμοσταγείς
ταγματαλήτες (sic) 2 επαρχιών… Ο ΕΛΑΣ έχασε όσα σε καμία μάχη του με τους
Γερμανούς, κάπου 200 διαλεχτά παλικάρια. Οι ταγματαλήτες… έβγαλαν από το Μπεζεστένι
τους ομήρους τους και τους εκτελούσαν».
Ο γιατρός Στάθης
Κανναβός που συναποφάσιζε ποιοι θα εκτελεστούν, μόνο που δεν γράφει ότι στην
Πηγάδα ρίχτηκαν δολοφονημένοι Ελασίτες…
Ο «Μικροπολιτικός» στα
«Νέα» (17/11/2003) γράφει για «… την Πηγάδα του Εμφυλίου που προκάλεσαν οι
Χίτες!!!».
Βέβαια, το «σύνθημα» για
την αποποίηση ευθυνών των Ελασιτών έδωσε ο ίδιος ο Βελουχιώτης. Ο Ευάγγελος
Μαχαίρας, που συμμετείχε στα γεγονότα, γράφει: « Πηγαίνοντας προς την Τρίπολη
με τον Άρη και τον Κανελλόπουλο, ρώτησε ο Κανελλόπουλος τον Άρη αν ξέρει τίποτα
για τις εκτελέσεις που λένε ότι έγιναν στον Μελιγαλά. Ο Άρης είπε ότι δεν ξέρει
τίποτα γιατί λείπαμε στους Γαργαλιάνους-Πύλο».
Κάπου εδώ κλείνουμε αυτό
το μακροσκελέστατο άρθρο. Νομίζουμε ότι παραθέσαμε τις απόψεις και των δύο
πλευρών. Από εκεί και πέρα ο καθένας κι η καθεμία μπορούν να έχουν όποια γνώμη
θέλουν. Παρακαλούμε θερμά, όχι υβριστικά και διχαστικά σχόλια. Η χώρα μας
χρειάζεται στους δύσκολους σημερινούς καιρούς απόλυτη σύμπνοια και ομοψυχία.
Και όσα έγιναν πριν από 80 χρόνια στον Μελιγαλά να αποτελέσουν παράδειγμα προς
αποφυγή και να διδάξουν εμάς τους νεότερους για το μέλλον…