Διασάλευσις τῶν δεκατεσσάρων Αὐτοκεφάλων Ἐκκλησιῶν;
ΝΕΟΠΑΓΗΣ ΠΑΡΑΣΥΝΑΓΩΓΗ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΥ
Γράφει ο Παναγιώτης Κοσμίδης
Α. ΚΑΤΑΠΤΩΣΙΣ ΠΡΟΚΑΘΗΜΕΝΟΥ
Εἷς Προκαθήμενος μεταξύ δεκατεσσάρων
Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία εὑρίσκεται σήμερον ἐνώπιον μιᾶς ἐκ τῶν κρισιμωτέρων περιόδων τῆς συγχρόνου ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας. Ἡ ὑπόθεσις αὕτη δὲν ἀφορᾷ ἁπλῶς εἰς διαφωνίας μεταξύ προσώπων ἢ εἰς διαφορετικὰς ἐκτιμήσεις ἐπὶ ἐπιμέρους ζητημάτων, ἀλλ’ ἀγγίζει τὸ βαθύτερον ζήτημα τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἑνότητος, τῆς συνοδικῆς τάξεως καὶ τῆς κανονικῆς ἐκκλησιολογίας.
Ὑπάρχει εἷς Πατριάρχης, ὡ Πρῶτος μεταξύ ἴσων (Primus inter pares) τῶν προκαθημένων τῶν δεκατεσσάρων αὐτοκεφάλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν. Ἡ θέσις αὕτη οὐδόλως σημαίνει ἐξουσίαν ὑπεράνω τῶν λοιπῶν Προκαθημένων, οὔτε ἀνατρέπει τὴν συνοδικὴν φύσιν τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Ἅπασαι αἱ Σύνοδοι εἰσὶν ἰσόκυροι, οἱ δὲ Ἐπίσκοποι κέκτηνται ἴσην ψῆφον καὶ φωνήν, συμφώνως πρὸς τὸν ΛΔ΄ Ἀποστολικὸν Κανόνα, ὅστις ἐπιτάσσει τοὺς Ἐπισκόπους ἑκάστου ἔθνους εἰδέναι τὸν ἐν αὐτοῖς πρῶτον, ἀλλὰ μηδὲ ἐκεῖνον πράττειν τι ἄνευ τῆς πάντων γνώμης, ἵνα ὁμόνοια γένηται καὶ δοξασθῇ ὁ Θεός. Ὄντες καὶ οἱ Προκαθήμενοι ἀπολύτος ἴσοι καὶ ἀταλαντεύτως ὁμότιμοι.
Ἡ ἑνότης τῆς Ὀρθοδοξίας οὐχὶ εἰς συγκέντρωσιν ἐξουσίας εἴς τι πρόσωπον στηρίζεται, κατὰ τὸ πρότυπον τοῦ παπισμοῦ, ἀλλ’ εἰς τὴν κοινὴν ἐν ἀληθείᾳ πίστιν, τὴν κανονικὴν τάξιν, τὴν συνοδικὴν συνείδησιν καὶ τὴν ἀμοιβαίαν ἐκκλησιαστικὴν κοινωνίαν.
Ἡ κρίσις καὶ τὰ ἀμφισβητούμενα ἐκκλησιαστικὰ βήματα
Κατὰ τὰ τελευταῖα ἔτη σημειοῦνται ἐκκλησιαστικαὶ ἐκτροπαί, αἵτινες προὐκάλεσαν σοβαρὰς ἀντιδράσεις καὶ ἐνστάσεις ἐκ μέρους Ἱεραρχῶν, θεολόγων καὶ Ὀρθοδόξων πιστῶν.
Ἡ ἐν Κολυμβαρίῳ συγκληθεῖσα Σύνοδος τῆς Κρήτης (2016), ἥτις ὑπό τινων χαρακτηρίζεται ὡς ψευδοσύνοδος, ἀπετέλεσε σημαντικὸν διασπαστικὸν γεγονὸς διὰ τὴν σύγχρονον Ὀρθοδοξίαν. Ἡ ἀπουσία, ὅμως, τῶν πλείστων τοπικῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, αἵτινες ἐκπροσωποῦσι τὸ 90% τοῦ χριστεπωνύμου πληρώματος τῆς Ὀρθοδοξίας, κατατάσσει τὴν σύναξιν ταύτην εἰς τὴν σκιὰν τῆς κανονικῆς ἀμφισβητήσεως καὶ τῆς ἀκυρότητος.
Τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἁπλῶς τυπικόν. Ἡ Ὀρθοδοξία κέκτηται ἐκ παραδόσεως συνοδικὸν χαρακτῆρα. Αἱ μεγάλαι ἐκκλησιαστικαὶ ἀποφάσεις ἐλαμβάνοντο ἀνέκαθεν ἐν συνεννοήσει καὶ ἐν κοινῇ συνειδήσει τῶν Ἐκκλησιῶν, ὑπὸ τοῦ συνόλου τῶν ἁπανταχοῦ Ἐπισκόπων.
Ἐὰν μία διαδικασία καταστρατηγῇ τὴν ἑνότητα διὰ τῆς παρακάμψεως τῶν διαφωνούντων, τότε ὁ κίνδυνος διαιρέσεως δὲν ἀπομακρύνεται· ἀντιθέτως, ἐνδέχεται νὰ ἐνισχύηται καὶ νὰ ἐπιταχύνηται.
Ἡ ὑπόθεσις τῶν χρηματικῶν καταγγελιῶν
Ἰδιαιτέρως σοβαρὸν τυγχάνει καὶ τὸ ζήτημα ὁρισμένων βαρυτάτων ἰσχυρισμῶν, οἵτινες κατὰ καιροὺς διετυπώθησαν περὶ χρηματικῆς ἢ πολιτικῆς ἐπιρροῆς ξένων παραγόντων εἰς ἐκκλησιαστικὰ ζητήματα.
Ἀνεφέρθησαν δημοσίως ἰσχυρισμοὶ περὶ χρηματοδοτήσεων καὶ ὑπερμεγεθῶν χρηματικῶν ποσῶν, τὰ ὁποῖα φέρονται συνδεόμενα μὲ πολιτικὰς ἢ ἐκκλησιαστικὰς ἐξελίξεις. Ἡ ἁπλὴ καὶ μόνον ὕπαρξις τοιούτων καταγγελιῶν καθιστᾷ ἐπιτακτικὴν τὴν ἀνάγκην τῆς διαφανείας. Διότι ἡ Ἐκκλησία, καὶ δὴ ἡ Ὀρθόδοξος, οὐδόλως ἐπιτρέπεται νὰ παρέχῃ τὴν ἐντύπωσιν ὅτι αἱ ἐκκλησιαστικαὶ ἀποφάσεις ἐπηρεάζονται ὑπὸ πολιτικῶν συμφερόντων, γεωπολιτικῶν σχεδιασμῶν ἢ οἰκονομικῶν πιέσεων.
Ἡ Ἐκκλησία ὀφείλει νὰ διαμένῃ ἐλευθέρα, ἐν χάριτι, ἀπὸ πάσης κοσμικῆς ἐξαρτήσεως.
Ἡ ἀναγνώρισις τοῦ Κιέβου καὶ τὸ πανορθόδοξον ἀδιέξοδον
Ἕν ἐκ τῶν πλέον ὀξέων ζητημάτων τῆς συγχρόνου Ὀρθοδοξίας τυγχάνει τὸ Οὐκρανικὸν ἐκκλησιαστικὸν ζήτημα. Ἡ ἀναγνώρισις τῆς ἀντικανονικῆς ἐκκλησιαστικῆς δομῆς ἐν Οὐκρανίᾳ ὑπὸ τοῦ Φαναρίου (2019) προὐκάλεσε βαθύτατον κλύδωνα, ἰδίως ἐκ μέρους τοῦ Πατριαρχείου Μόσχας, ἀλλὰ καὶ ἑτέρων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν.
Προφανῶς τὸ ζήτημα οὐδόλως ἐπελύθη πανορθοδόξως, κανονικῶς ἢ εὐαγγελικῶς, διὰ τῆς ἀναγνωρίσεως ἀχειροτονήτων «ἐπισκόπων» καὶ σχισματικῶν στοιχείων. Ὅταν δὲ ἕν ζήτημα τηλικαύτης βαρύτητος παραμένῃ ἀνεπίλυτον, ἡ ἐμμονὴ εἰς ἀντικανονικάς ἐνεργείας δύναται νὰ διευρύνῃ ἔτι πλεῖον τὸ ὑφιστάμενον χάσμα. Ἡ Ὀρθοδοξία δὲν ἔχει ἀνάγκην νέων τετελεσμένων γεγονότων, ἀλλ’ ἔχει ἀνάγκην εἰλικρινοῦς διαλόγου.
Χίλιοι περίπου Ὀρθόδοξοι Ἐπίσκοποι ἀνά τὴν οἰκουμένην ἀπορρίπτουσι τὴν «ψευδοεκκλησίαν» ταύτην, σχεδὸν δὲ ἅπαντες οὔτε κοινωνοῦσιν οὔτε συλλειτουργοῦσι μετὰ τῶν οὐκρανῶν καθαιρεθέντων ὀπαδῶν τοῦ Ντουμένκο. Ἐλάχιστοι ὑπῆρξαν οἱ κατατολμήσαντες τοῦτο, πλὴν ὅμως ἐσημειώθησαν θεοσημίαι ἀξιομνημόνευτοι, οἷον αἰφνίδιοι θάνατοι καὶ ἀπροσδόκητοι ἀσθένειαι ἐνσκήψασαι εἰς τοὺς οὕτω πράξαντας.
Πρόσκλησις διὰ ψευδοσύναξιν;
Ἐν μέσῳ τῆς κρισίμου ταύτης καταστάσεως γεννᾶται καὶ ἕτερος σοβαρὸς προβληματισμός: τί θὰ συμβῇ ἐὰν ἐπιχειρηθῇ σύγκλησις ὀλίγων μόνον Προκαθημένων, ἥτις θὰ παρουσιασθῇ ὡς ἐκπροσωποῦσα τὴν σύμπασαν Ὀρθοδοξίαν, ἐνῷ δὲν θὰ συμμετέχωσιν ἅπασαι αἱ αὐτοκέφαλοι Ἐκκλησίαι; Πράγματι, ὁ Πατριάρχης Βαρθολομαῖος συγκαλεῖ τέσσαρας Προκαθημένους, σκοπῶν, ὡς φαίνεται, εἰς τὴν δημιουργίαν τετελεσμένων γεγονότων. Οὕτω, διὰ τὴν 30ὴν Νοεμβρίου τοῦ τρέχοντος ἔτους 2026, προσκαλεῖ εἰς τὸ Φανάρι τοὺς Πατριάρχας Ἀλεξανδρείας, Ἀντιοχείας καὶ Ἱεροσολύμων.
Τότε ἐλλοχεύει ὁ κίνδυνος νὰ συγκροτηθῇ μία σύναξις στερουμένη πανορθοδόξου νομιμοποιήσεως, ἥτις θὰ ἐμφανίζηται μὲν ὡς πανορθόδοξος, ἀλλὰ δὲν θὰ ἐκφράζῃ τὴν πανορθόδοξον συνείδησιν. Καὶ ἐδῶ ἀκριβῶς ἐντοπίζεται ὁ μέγιστος κίνδυνος. Διότι ἕτερον μέν ἐστιν ἀδελφικὴ συνάντησις Προκαθημένων πρὸς ἀνταλλαγὴν ἀπόψεων, καὶ ἕτερον σύναξις ἐπιχειροῦσα νὰ περιβληθῇ χαρακτῆρα ἀποφασιστικὸν διὰ τὸ σύνολον τῆς Ὀρθοδοξίας.
Ἐὰν ἡ δευτέρα αὕτη περίπτωσις ἐπικρατήσῃ, τότε δικαίως γεννᾶται ὁ φόβος περὶ μιᾶς ψευδοσυνάξεως, ἥτις, ἀντὶ νὰ θεραπεύσῃ τὰς πληγάς, θὰ προξενήσῃ νέας. Πρόκειται, συμφώνως πρὸς τοὺς Ἱεροὺς Κανόνας, περὶ «τυρείας καὶ φατρίας», ὡς ρητῶς καταδικάζουσιν ὁ ΙΗ΄ Κανὼν τῆς Δ΄ Οἰκουμενικῆς Σύνοδου καὶ ὁ ΛΔ΄ Κανὼν τῆς ἐν Τρούλλῳ Πενθέκτης Σύνοδου, οἵτινες ὁρίζουσιν ὅτι τὸ τῆς φατρίας ἢ τυρείας ἔγκλημα καὶ παρὰ τῶν ἔξω νόμων πάντη κεκώλυται, πολλῷ δὲ μᾶλλον ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ τοῦτο γίνεσθαι ἀπαγορεύεται. Εὐλόγως, πάντως, δὲν ἀναμένεται ἡ προσέλευσις τῶν Πατριαρχῶν Ἀντιοχείας καὶ Ἱεροσολύμων εἰς τὴν σχεδιαζομένην ταύτην παγίδα.
Β. ΕΩΣΦΟΡΙΚΟΣ ΕΓΩΪΣΜΟΣ
Ἡ ἐσχάτη πλάνη χείρων τῆς πρώτης
Ἡ Ἐκκλησία κέκτηται ἤδη βαθύτατα τραύματα ἐκ τῶν διαιρέσεων, τῶν ἀμοιβαίων καταδικῶν, τῆς διακοπῆς τῆς εὐχαριστιακῆς κοινωνίας καὶ τῶν ὀξυτάτων ἀντιπαραθέσεων. Ἐάν, ἀντὶ τῆς ἐπιδιώξεως θεραπείας, προσθῇ μία νέα μονομερὴς ἐκκλησιαστικὴ πρωτοβουλία, τότε ἡ ἐσχάτη πλάνη ἐνδέχεται νὰ ἀποδειχθῇ χείρων τῆς πρώτης.
Διότι μία νέα σύναξις, στερουμένη τῆς πραγματικῆς συμμετοχῆς καὶ συναινέσεως τοῦ συνόλου τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, οὐδόλως θέλει ἀποτελέσει λύσιν, ἀλλὰ τουναντίον θὰ γεννήσῃ νέον δυσίατον πρόβλημα. Καὶ τότε ἡ Ὀρθοδοξία θὰ εὑρεθῇ ἐνώπιον μιᾶς τραγικῆς καταστάσεως, καθ’ ἥν ἡ μὲν μία πλευρὰ θὰ θεωρῇ ἑαυτὴν δεδικαιωμένην, ἡ δὲ ἑτέρα θὰ λογίζηται ὅτι παρακάμπτεται καὶ περιφρονεῖται.
Τοῦτο, ὅμως, οὐδόλως ἀποτελεῖ ἑνότητα.
Ἡ Ὀρθοδοξία οὐ διοικεῖται διὰ συσχετισμῶν
Ἡ Ἐκκλησία οὐκ ἔστι πολιτικὸς ὀργανισμός, ὅθεν οὐδὲ διοικεῖται διὰ συσχετισμῶν δυνάμεως, διὰ πλειοψηφιῶν, διὰ διπλωματικῶν πιέσεων ἢ διὰ γεωπολιτικῶν συμμαχιῶν, καθότι ἡ Ὀρθοδοξία κέκτηται ἑτέραν ἐκκλησιολογικὴν λογικήν.
Ἔχει τὴν λογικὴν τῶν Ἁγίων Πατέρων, τῶν Οἰκουμενικῶν Συνόδων, τῆς κανονικῆς παραδόσεως καὶ τῆς συνοδικῆς συνειδήσεως. Ἡ Ἐκκλησία οὐδαμῶς ἐπιβάλλει τὴν ἀλήθειαν διὰ τῆς δυνάμεως, ἀλλ’ ἡ ἀλήθεια μαρτυρεῖται, ὁμολογεῖται καὶ ἐπικυροῦται ἐν τῇ Συνόδῳ.
Ἡ ἑκκλησιαστικὴ ἑνότης δὲν συνίσταται εἰς τὴν ὑποταγὴν τῶν πολλῶν εἰς ἕνα, ἀλλ’ εἰς τὴν σύμπνοιαν τῶν πολλῶν ἐν τῇ μιᾷ καὶ κοινῇ πίστει.
Ἡ πρόσφατος πείρα τῆς Νικαίας
Καὶ ἡ πρόσφατος ἐκκλησιαστικὴ πείρα, ἰδίως διὰ τῆς ἐπετειάκου μνήμης τῶν χιλίων ἑπτακοσίων ἐτῶν ἀπὸ τῆς συγκλήσεως τῆς Α΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου τῆς Νικαίας, ὑπενθυμίζει ὅτι ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ὀφείλει νὰ ἐπιστρέφῃ πάντοτε εἰς τὴν συνοδικὴν ἀρχήν. Ἡ Νίκαια δὲν παρέμεινεν εἰς τὴν Ἱστορίαν ὡς ἡ νίκη ἑνὸς προσώπου ἢ μιᾶς τοπικῆς Ἐκκλησίας, ἀλλ’ ὡς ἡ καθολικὴ ἀπάντησις τῆς Ἐκκλησίας ἐνώπιον μιᾶς βαθυτάτης κρίσεως τῆς πίστεως. Οἱ Πατέρες συνεκεντρώθησαν, διηλέχθησαν, ἤλεγξαν, ἀντετάχθησαν, ἐμαρτύρησαν καὶ τελικῶς ἐξέφρασαν τὴν κοινὴν Ὀρθόδοξον πίστιν. Αὕτη τυγχάνει ἡ κανονικὴ ὁδὸς τῆς Ἐκκλησίας.
Ἀντιστρόφως, κατὰ τὰ ἐν Νικαίᾳ λαβόντα χώραν ἔτει 2025, παρέστησαν παρὰ τῷ Πάπᾳ δύο μόνον Προκαθήμενοι, ὁ Κωνσταντινουπόλως καὶ ὁ Ἀλεξανδρείας, μετ’ ἐλαχίστων διατεταγμένων ἀρχιερέων, ἐνῷ οὐδεὶς Ἑλλαδίτης Ἱεράρχης ἔδωσε τὸ «παρών». Ἆρά γε, τίς ὁρᾷ πραγματικῶς τὰ γενόμενα, ἢ ἰσχύει καὶ ἐνταῦθα τὸ τοῦ Σοφοκλέους: «τυφλὸς τά τ᾽ ὦτα τόν τε νῦν τά τ᾽ ὄμματ᾽ εἶ»; (Οἰδίπους Τύραννος, στ. 371).
Νέαι πληγαὶ εἰς τὸ Σῶμα τῆς Ὀρθοδοξίας
Σήμερον, λοιπόν, ἡ Ὀρθοδοξία οὐδεμίαν ἔχει ἀνάγκην νέων ρήξεων, ἀλλ’ ἐπιζητεῖ τὴν θεραπείαν. Δὲν ἔχει ἀνάγκην νέων ἀποφάσεων, αἵτινες θὰ διχάσωσι, πλὴν ὅμως κέκτηται ἀνάγκην διαλόγου, ὅστις θὰ ἑνώσῃ. Διότι πᾶσα νέα μονομερὴς κίνησις, πᾶσα προσπάθεια παρακάμψεως μιᾶς Τοπικῆς Ἐκκλησίας, πᾶσα σύναξις μὴ ἐκφράζουσα τὴν πανορθόδοξον συνείδησιν, δύναται νὰ προσθέσῃ νέαν πληγὴν εἰς τὸ ἤδη τετραυματισμένον Σῶμα τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ πληγὴ οὐχὶ μόνον δὲν θὰ θεραπευθῇ, ἀλλὰ θὰ καταστῇ βαθυτέρα, τὸ δὲ σχίσμα οὐχὶ μόνον δὲν θὰ περιορισθῇ, ἀλλὰ θὰ ἐπεκταθῇ ἔτι πλεῖον.
Τοῦτο, ἄλλωστε, συνάδει καὶ πρὸς τὴν ἄποψιν τοῦ μακαριστοῦ Ἀρχιεπισκόπου Τιράνων καὶ πάσης Ἀλβανίας, Ἀναστασίου, ὅστις μετανόησε πικρῶς διὰ τὴν παρουσίαν αὐτοῦ ἐν τῇ Συνάξει τοῦ Κολυμβαρίου, καθόσον ἡ ἀποξένωσις μεταξὺ τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν θὰ καταστῇ ἔτι μεγαλυτέρα.
Ἡ Ἱστορία, ἐξάλλου, διδάσκει ὅτι τὰ σχίσματα εὐκόλως μὲν δημιουργοῦνται, ἐξαιρετικῶς δὲ δυσκόλως θεραπεύονται. Διὰ τοῦτο ἡ ὥρα τυγχάνει κρίσιμος καὶ ἡ εὐθύνη ἀνήκει εἰς πάντας.
Ἡ ὥρα τῆς εὐθύνης καὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς σωφροσύνης
Ἐνώπιον τῆς κρισίμου ταύτης καταστάσεως ἀπαιτεῖται νηφαλιότης, προσευχὴ καὶ ἐκκλησιαστικὴ σωφροσύνη. Οὐχὶ κραυγαὶ καὶ φανατισμοί, οὐδὲ προσωπικαὶ ἐπιθέσεις, ἀλλ’ ἀλήθεια, κανονικὴ τάξις καὶ σεβασμὸς εἰς τὴν συνοδικὴν παράδοσιν τῆς Ἐκκλησίας. Οἱ Προκαθήμενοι τῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν ὑπέχουσιν ὑψίστην εὐθύνην ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς Ἱστορίας.
Ὅθεν, ἐὰν ὑφίστανται διαφωνίαι, αὗται ὀφείλουσι νὰ ἀχθῶσιν ἐνώπιον τῆς Συνόδου· ἐὰν ὑπάρχουν κανονικὰ ζητήματα, δέον ὅπως ἐξετασθῶσι κανονικῶς· ἐὰν ὑπάρχουν καταγγελίαι, ἀνάγκη νὰ διερευνηθῶσι μετ’ ἀληθείας καὶ διαφανείας· ἐὰν ὑπάρχουν πληγαί, πρέπει νὰ θεραπευθῶσι. Καὶ ἐὰν ἐλλείπῃ ἡ ἐμπιστοσύνη μεταξύ τῶν Ἐκκλησιῶν, τότε ἡ λύσις οὐχὶ ἐν μιᾷ νέᾳ μονομερεῖ πρωτοβουλίᾳ εὑρίσκεται, ἀλλ’ ἐν τῷ πλείονι καὶ εἰλικρινεῖ διαλόγῳ.
Ἡ Ὀρθοδοξία κέκτηται ἀνάγκην ἑνότητος, ἀληθείας καὶ κανονικῆς τάξεως, προπαντὸς δὲ ἔχει ἀνάγκην τοῦ μὴ ἐπιγενέσθαι νέας πληγὰς ἐπὶ τῶν ἤδη ὑφισταμένων. Διότι ἡ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ οὐκ ἀνήκει εἰς πρόσωπα, εἰς Πατριαρχεῖα, εἰς πολιτικὰς δυνάμεις ἢ εἰς γεωπολιτικοὺς συσχετισμούς, ἀλλ’ ἀνήκει ἀποκλειστικῶς εἰς τὸν Χριστόν. Ὅσοι δὲ διακονοῦσι τὴν Ἐκκλησίαν ὀφείλουσι νὰ ἐνθυμῶνται ὅτι ἡ μὲν ἱστορικὴ ἐξουσία παρέρχεται, αἱ δὲ πολιτικαὶ συμμαχίαι μεταβάλλονται, καὶ οἱ ἄνθρωποι ἔρχονται καὶ ἀπέρχονται, ἡ δὲ Ἐκκλησία εἰς τὸν αἰῶνα διαμένει.
Διὰ τοῦτο, ἡ σημερινὴ γενεὰ τῶν Προκαθημένων καὶ τῶν Ἱεραρχῶν ὑπέχει ἱστορικὴν καὶ βαρυτάτην εὐθύνην:
Ὑποχρεούμεθα παραδοῦναι ἑνωμένην τὴν Ὀρθοδοξίαν
...ἀλλά ὀφείλομεν νὰ παραδώσωμεν μίαν Ἐκκλησίαν ἑνωμένην ἐν τῇ πίστει, σταθερὰν ἐν τῇ κανονικῇ τάξει καὶ πιστὴν εἰς τὴν Ἱερὰν Παράδοσιν.
Αὕτη τυγχάνει ἡ ἀληθὴς ἐκκλησιαστικὴ εὐθύνη ἡμῶν. «Στῶμεν καλῶς, στῶμεν μετὰ φόβου» ἐνώπιον τῆς ἱστορικῆς ταύτης εὐθύνης, ἵνα μὴ κατακριθῶμεν ὑπὸ τοῦ Δικαιοκρίτου Κυρίου, ἀλλὰ νὰ ἀξιωθῶμεν νὰ ἀτενίσωμεν τὴν Ὀρθοδοξίαν κραταιάν, ἀδιαίρετον καὶ λαμπροφόρον.
ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ
ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ
ΦΩΤΟ-ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ
ΚΑΙ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΙΣ
ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ
ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ ΘΕΟΦΙΛΟΣ
ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ