Ερμηνεία - Μετάφραση:
«Γιατί πως θα διαφυλάξει κανείς το θείο νόημα για όσα λέγεται ότι έγιναν, όταν προσέχει μόνο στη διήγηση;»
Αναμφίβολα, σημαντική είναι η ανωτέρω παρατήρηση-θέση του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης, ως στοχαστού, που προσεγγίζει θεολογικώς και ιστορικώς (σε πανοραμική εποπτεία) το Βίο του Προφήτη Μωυσή και τις ανάλογες συμπεριφορές του Ισραηλιτικού λαού.
Η προσπάθεια του Αγίου Γρηγορίου αποβλέπει να περιγράψει, να ανασυνθέσει και να ερμηνεύσει (θεολογικά) το παρελθόν (των Εβραίων) από τα βάθη της ιστορίας, της καταγεγραμένης στις σελίδες της Εξόδου από τον Μωυσή· να ερμηνεύσει τα γεγονότα πνευματικά, με φωτισμό του Αγίου Πνεύματος και με συνειδησιακή φόρτιση αναξιότητας (ταπεινοφροσύνης) ικανής να ρίξη το μολύβι από τα χέρια.
Ο μεγάλος αυτός πατέρας της Εκκλησίας ενδιαφέρεται (κυρίως) να διατυπώσει τον πνευματικό άξονα «περί χριστιανικής τελειότητος» του ανθρώπου, γι' αυτό και η διδασκαλία του έχει τίτλο: «Περί του βίου Μωϋσέως του Νομοθέτου ή περί της κατ' αρετήν τελειότητος». Γράφει σχετικά:
«Της γαρ επιστολής ήν πρώην διεπέμψω ταύτην απαγγελούσης την αίτησιν το γενέσθαι σοι τίνα παρ' ημών υποθήκην εις τον τέλειον βίον, πρέπει ωήθην παράσχειν».
Μετάφρασις:
«Γιατί θεώρησα χρέος μου, να απαντήσω στην επιστολή σου (μάλλον σε κάποιο Μοναχό, ονόματι Καισάριο), που μου έστειλες πρόσφατα και με την οποία μου ζητούσες να σου δώσω κάποια συμβουλή για τον τέλειο βίο».
Προσανατολισμό έγκυρο, πολύπλευρο, συστηματικό και βαθιά πνευματικό (Ορθόδοξο) περί τελειότητας, αποτελεί και η διδαχή του «Προς Ολύμπιον περί τελειότητος».
Στο «Βίο του Μωϋσέως», ο Άγιος Γρηγόριος προσπερνά την αισθητή, υλική και βιολογική αντίληψη του βίου, ανυψώνοντας τη λέξη, το νόημά της, σε επίπεδο πνευματικό, παίρνοντας αφορμής παραδείγματα από τη ζωή των Εβραίων μέσα στο χώρο και το χρόνο που τους τοποθετεί το Θεόπνευστο βιβλίο της Εξόδου. Αντίθετα ο Εβραίος Ιστορικός Ιώσηπος Φλάβιος, Λόγιος και Ιστορικός (37-100 μ.Χ.), που αναφέρεται στα γεγονότα της Εξόδου, έγραψε για τα ίδια γεγονότα (που αναφέρει ο Άγιος Γρηγόριος) σε πολύ κατώτερο επίπεδο.
Σε πολλά σημεία δεν αντιλαμβάνεται, δεν μπορεί να διαγνώσει την υψηλή πνευματική στάθμη των εντολών-οδηγιών του Θεού, όπως συμβαίνει μέχρι και σήμερα από τους Ισραηλίτες. Η προσπάθεια του Ιώσηπου είναι να δώσει (απλά) ένα ιστορικό καταστατικό για τη ζωή των Εβραίων στην οποία προσθέτει και πλασματικά στοιχεία. Όταν γράφει (παράδειγμα) για τις κακουχίες των Εβραίων μετά την αναχώρησή τους από την Αίγυπτο (πορείες, στερήσεις κ.λ.π) καταλήγει:
«Γι' αυτό καθιερώσαμε την εορτή των Αζύμων, η οποία διαρκεί 8 ημέρες και συνδέεται με εκείνη την περίοδο της ένδειας (=στερήσεως)».
Αν πράγματι δημιουργούνται ερωτήματα για την ιστορική αιτιότητα της εορτής των Αζύμων, υπάρχει, ως απάντηση, η συνδρομή του Κειμένου της Π. Διαθήκης. Μετά τις οδηγίες του Θεού για τον εορτασμό του Πάσχα (Έξοδος 12, 1-14), ακολουθούν οι οδηγίες-εντολές για την εορτή των Αζύμων:
«Επτά ημέρας άζυμα έδεσθε, από δε της ημέρας της πρώτης αφανιείτε ζύμην εκ των οικιών υμών· πάς ός αν φάγη ζύμην, εξολοθρευθήσεται η ψυχή εκείνη εξ Ισραήλ από της ημέρας της πρώτης έως της ημέρας της εβδόμης. Και η ημέρα η πρώτη κλήθησεται αγία, και η ημέρα η εβδόμη κλητή αγία έσται υμίν· παν έργον λατρευτόν ου ποιήσετε εν αυταίς, πλην όσα ποιηθήσεται πάση ψυχή, τούτο μόνον ποιηθήσεται υμίν» (Έξοδος 12, 15-17).
Είναι αλήθεια ότι η Ιστορία έχει αδυναμία στις απλουστεύσεις προς διευκόλυνση της νοήσεως, που γίνεται (ύστερα) παρανόηση.
Μ' αυτή ακριβώς την παρανόηση ισοδυναμεί ο ισχυρισμός του Ιώσηπου: «όθεν εις μνήμην της τότε ενδείας εορτήν άγομεν εφ' ημέρας οκτώ, την των αζύμων λεγομένην».
Η μαρτυρία του Ιερού κειμένου της Εξόδου δεν προβάλλει ως αιτία της εορτής των Αζύμων την στέρηση των οδοιπόρων Ιουδαίων της ερήμου· αντίθετα, τονίζει ότι: «φυλάξετε την εντολήν ταύτην· εν γάρ τη ημέρα ταύτη εξάξω την δύναμιν υμών εκ γης Αιγύπτου, και ποιήσατε την ημέραν ταύτην εις γενεάς υμών νόμιμον αιώνιον» (Έξοδος 12, 17), δηλ.:
«Θα τηρήσετε οπωσδήποτε την εντολήν αυτήν διά την Εορτήν. Διότι κατά την ημέραν αυτήν θα βγάλω από την Αίγυπτον όλους σας με όλην την δύναμίν σας. Και θα ορίσετε την ημέραν αυτήν της εορτής ως αιώνιον θεσμόν διά τις γενεές σας». Το συνοδευτικό της Εξόδου των Εβραίων είναι η άνωθεν δύναμη και όχι η ένδεια.
Άλλη η αιτιολογία της Γραφής περί Αζύμων και άλλη του Ιώσηπου.
Να προσθέσουμε ακόμη ένα λάθος του Ιώσηπου, ο οποίος ομιλεί για εορτασμό οκτώ (8) ημερών, ενώ ο Θεός ομιλεί για επτά (7) ημέρες.
Ο μακαριστός Παν. Τρεμπέλας, υπογραμμίζει:
«Η εορτή των Αζύμων ετελείτο εις ανάμνησιν του αζύμου άρτου (και όχι εις μνήμην της τότε ένδειας), που έφαγαν τότε, λόγω του ότι έφυγαν εσπευσμένως από την Αίγυπτον και δεν είχε προλάβει να ζυμωθή το ψωμί των».
Ο Ιώσηπος, ως προς την αιτιολόγηση της εορτής των Αζύμων, βρίσκεται μετέωρος ανάμεσα στην αλήθεια της Γραφής και του ιστορικού σχετικισμού, τα βλέπει δηλ. «μπερδεμένα», όπως συμβαίνει (σήμερα) με ορισμένους ιστορικούς, που απογυμνώνουν την Εθνεγερσία του '21 από το Ορθόδοξο νόημά της, τονίζοντας (μόνο) το ρόλο της σκλαβιάς και τις επιρροές της Γαλλικής-Αστικής επαναστάσεως.
1ο Σχόλιο:
Ως ιστορική – πνευματική προβολή στο χρόνο, η αιτιολογία του Ιώσηπου «εις μνήμην της τότε ένδειας» αποτελεί απλά μία (υποκειμενική) πρόσοψη της εορτής των Αζύμων, διότι δεν προβάλλει την Αγιογραφική προέλευση και κατανόηση του νοήματός της, που είναι διαφορετικό, όπως αποδείξαμε ανωτέρω.
Γράφει ο Βασίλης Ντακούλης (εύστοχα):
«Τι να συμβαίνει άραγε, για παράδειγμα, μια βραδινή ώρα πίσω από τις φωτισμένες κουρτίνες των σπιτιών; Μια οικογενειακή συζήτηση, μια επίσκεψη φίλων, μια σκηνή απόγνωσης λόγω κάποιας αρρώστιας, ή μια στιγμή ασέλγειας;… Τα κοινωνικά μυστήρια ξετυλίγονται πίσω από τις προσόψεις. Η επιθυμία να διεισδύσουμε σ' αυτά τα μυστήρια είναι ανάλογη μιας κοινωνιολογικής περιέργειας» (Βλέπε βιβλίο του «Σελίδες κοινωνιολογικής ανέλιξης», Σελ. 7) (τέλος σχολίου).
Το πνευματικό έλλειμμα της αιτιολογίας του Ιώσηπου, αυτή η πνευματική του πενία, μου δίδει την εκκλησιολογική δικαιολογία να εκτιμήσουμε (ως πρόσωπα), ότι δεν είχε συλλάβει το πνευματικό νόημα της νηστείας στη ζωή των Εβραίων· απλά έμεινε στις δυσκολίες της, που τις ενσωμάτωσε στα όρια των βιωτικών δυσκολιών στην πορεία των Εβραίων στην έρημο.
Να θυμίσουμε, την σπουδαιότητα των Νηστειών στη ζωή των Εβραίων, ως έκφραση μετανοίας, εξιλεώσεως ενώπιον του Θεού και ως βοήθεια στους κινδύνους. Για τους ευσεβείς Εβραίους, εκτός από τις γνωστές Νηστείες, υπήρχαν και οι λεγόμενες (έκτακτες) ιδιωτικές ή ατομικές Νηστείες που βλέπουμε στην Π. Διαθήκη. Αυτή τη Νηστεία τηρούσαν (πιστεύω) ο Κύριος και οι μαθητές προ του Πάσχα.
«Επιστράφητε, λέγει ο Θεός, προς με εξ όλης της καρδίας υμών εν νηστεία και εν κλαυθμώ και κοπετώ… αγιάσατε νηστείαν» (Ιωήλ Β, 13-16 και Α, 13-14).
==============================
ΜΕΡΟΣ Β΄
Ερμηνεία - Μετάφραση:
«Γιατί πως θα διαφυλάξει κανείς το θείο νόημα για όσα λέγεται ότι έγιναν, όταν προσέχει μόνο στη διήγηση;».
Η μελέτη της Π. Διαθήκης αποδεικνύει ότι η Νηστεία είχε χαρακτήρα Δομής στη ζωή των Ισραηλιτών, αφού δι' αυτής ο Μωϋσής «γέγονε τω Κτίστη συνόμιλος».
Να υπογραμμίσουμε, ότι σε πανηγυρικές-εορτασίμους ημέρας, τα σάββατα και τας νουμηνίας, νηστεία δεν υπήρχε:
«Και ενήστευε πάσας τας ημέρας της χηρεύσεως αυτής - η Ιουδήθ - χωρίς προσαββάτων και σαββάτων και προνουμηνιών και νουμηνιών και εορτών και χαρμοσύνων – ημερών – οίκου Ισραήλ» (κεφ. Η', 6 και Ματθ. Στ', 16-18)
Δεν έχω αμφιβολία ότι ο Ιώσηπος, ως μακρινός απόγονος - παιδί της (πράγματι) μακρινής εκείνης εποχής (1300 χρόνια π.Χ.), προσπάθησε για προαγωγή της αυτοσυνειδησίας των Εβραίων, χωρίς τη βαρύτητα του προσωπικού βιώματος.
Πολλές φορές, όμως, ο αγνώμων αυτός λαός εγόγγυζε, όταν στη δύσκολη πορεία τους, η προσωρινή έλλειψη τροφής και νερού, τους οδηγούσε σε βλάσφημες αμφιβολίες «Ει εστιν Κύριος εν ημίν ή ού;» (Εξοδ. 17,7).
Στο «Βίο του Μωϋσέως» ο αγ. Γρηγόριος Νύσσης παρατηρεί: «…αναφέρει η Ιστορία για τους Εβραίους, ότι δεν βίωσαν, δεν εγνώρισαν τις πληγές της Αιγύπτου. Αφού, λοιπόν, στο ίδιο μέρος για τον έναν υπάρχει κακό, ενώ για τον άλλο δεν υπάρχει, όπως έδειξε για τον καθένα η διαφορά των προαιρέσεων στα ανάλογα ζητήματα, είναι φανερό ότι δεν μπορούν να υπάρξουν καθόλου κακά χωρίς τη θέλησή μας». Επίσης διαβάζουμε:
«Εκείνη την έρημο (του Σινά) κατοικούν σ' όλη τους τη ζωή (οι εν Σινά άγιοι αββάδες), που οι Εβραίοι, και μονάχα περνώντας την, αγανάκτησαν και γόγγυσαν· κι ενώ τρεφόταν με τρόφιμα που ερχόταν από τον ουρανό, δηλ. με την θεϊκή τροφή του μάννα, αυτοί αμέσως έδειχναν την αχαριστία τους υβρίζοντας την παρατιθεμένη τράπεζα. Ακόμη, εκείνοι δεν υπέφεραν να στέκονται σαράντα ημέρες δίχως αρχηγό και δεν μπορούσαν να κυβερνήσουν τον εαυτό τους, έχοντας συνείδηση της ελευθερίας τους, αλλά μόλις απέκτησαν πλήρη ελευθερία, έφυγαν από το δρόμο του Θεού κι έτρεξαν στη λεωφόρο της ασεβείας. Ενώ αυτοί οι Ασκητές όλο το χρόνο της ζωής τους μένοντας εδώ και περνώντας τον στη μοναχική και ασκητική ζωή της ερήμου, μη έχοντας ούτε τις απαραίτητες τροφές ούτε τα αναγκαία τους ενδύματα, γίνονται μοναχοί τους διδάσκαλοι της ευσεβείας, διδάσκοντας ο ένας τον άλλο» («Εκ του Μαρτυρίου των εν Σινά αγίων Αββάδων» - Οσίου Νείλου του Σιναΐτου).
1ο Σχόλιο
Η «ένδεια» που προβάλλει ο Ιώσηπος είναι στην πραγματικότητα τα διάφορα προβλήματα που δημιούργησε η εβραϊκή αποξένωση (κατά περίπτωση) από το Θεό στη πορεία τους μέσα στην έρημο· το πρόβλημα αυτό παραμένει επίμονο ως τις ημέρες μας!
Για τα κενά της αποστασίας των Εβραίων (κατά περίπτωση) μακροθυμούσε η Θεία πρόνοια, η φροντίδα του Θεού με ορισμένες θεμελιώδεις συνιστώσες της, όπως καταγράφονται στην Παλαιά Διαθήκη, δηλ.: «Στήλη Νεφέλης», «Στήλη πυρός», διάβαση Ερυθράς Θάλασσας, χορήγηση νερού, διατροφή με μάννα και ορτύκια, παράδοση νομοθεσίας με το Δεκάλογο, ηθικές διατάξεις, Σκηνή του Μαρτυρίου, Κιβωτός της Διαθήκης, τράπεζα της προθέσεως, επτάφωτη Λυχνία, Θυσιαστήριο ολοκαυτωμάτων, Ααρωνικό Ιερατείο και άλλα (βλέπε Λευϊτικό).
Όταν οι Ισραηλίτες ήταν σε διαδικασίες απο-ιεροποίησης, τότε έπαυε η αυτάρκειά τους και η ασφάλειά τους. Τότε εδημιουργείτο ορμή «ένδειας» (τέλος σχολίου).
Το γεγονός (σώμα) της διαδρομής - πορείας των Εβραίων το διαπερνά (και αυτό) η φροντίδα του Θεού.
Ο Δαμιανός Αθ. Δόϊκος στο βιβλίο του «Εισαγωγή στην Π. Διαθήκη», γράφει:
«Οδηγώντας ο Μωϋσής τους Ισραηλίτες από την Αίγυπτο με κατεύθυνση τη Χαναάν είχε να ακολουθήσει τη μεγάλη παραλιακή οδική αρτηρία, που άρχιζε από τη Μέμφιδα, περνούσε από την περιοχή Γκωσέν, διέσχιζε τη χώρα των Φιλισταίων και έφθανε μέχρι τη Δαμασκό. Η λεωφόρος αυτή ήταν βέβαια σύντομη και ασφαλής, αλλά ακολουθώντας την ο Μωϋσής υπήρχε φόβος να συμβεί ένα από τα δύο· να εμποδιστούν οι Ισραηλίτες στην πορεία τους προς τη Χαναάν από τις αιγυπτιακές φρουρές που φύλαγαν τη λεωφόρο, σε περίπτωση που ο Φαραώ θα άλλαζε γνώμη, ή με τις πρώτες δυσκολίες να μετανοήσουν οι Ισραηλίτες και να θελήσουν να γυρίσουν πίσω στην Αίγυπτο. Για να αποφευχθούν λοιπόν τα δύο αυτά ενδεχόμενα, ο Ισραήλ οδηγείται προς την Ερυθρά Θάλασσα. Καθοδηγούμενος και προστατευόμενος απ' τον προπορευόμενο Θεό του με τη μορφή «στήλης νεφέλης» τη μέρα και «στήλης πυρός» τη νύχτα, σημείων της Θείας παρουσίας, περνά θαυματουργικά την Ερυθρά Θάλασσα (ο΄), υμνεί το Θεό για τη σωτηρία του με επικεφαλής του Χορού τη Μαριάμ «Άσωμεν τω Κυρίω ενδόξως γάρ δεδόξασται ίππον και αναβάτην έρριψεν εις θάλασσαν…» και οδεύει προς την έρημο του Σινά (σελ. 171).
Σχόλιο του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης
«Σ' αυτή την παράδοξη οδό προπορεύεται ο οδηγός, η νεφέλη, γιατί αυτό είναι το όνομα του οδηγού, που καλά κατάλαβαν οι πριν από τους ερμηνευτές και το απόδωσαν στη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Αυτό καθοδηγεί τους αξίους προς το αγαθό».
2ο Σχόλιο: Η διδασκαλία του αγίου Γρηγορίου Νύσσης στο «Βίο του Μωϋσέως», πρόκειται για εγχείρημα ανασκαφής στα θεμέλια της Πίστεως, υπογραμμίζοντας τις κατάλληλες διόδους για εισαγωγή στη ζωή του πνεύματος.
Παραδείγματα (Σε μετάφραση) από το έργο του:
1ο) «Όπως δηλ. εκεί παραγγέλλει κατά την ημέρα του Πάσχα να τρώγουν άζυμο το ψωμί - κι άζυμο είναι το απαλλαγμένο από το παλαιότερο προζύμι-, έτσι και με αυτά που ορίζει ο νόμος, μας δίνει να καταλάβουμε, ότι εκείνος που διακόπτει τη συνέχεια των κακών με τη μεταστροφή προς το καλύτερο, δεν πρέπει να αναμιγνύει κανένα κατάλοιπο της κακίας στον υπόλοιπο βίο, αλλά να αρχίζει τη μετά από αυτά ζωή από δική του αρχή» (Βλέπε συμβολισμό του αζύμου άρτου στον Απ. Παύλο «Α' Κορ. 5, 7-8»).
2ο) Για τη διάβαση της Ερυθράς Θάλασσας (περί Βαπτίσματος):
«Αν θελήσει κανείς να αποσαφηνίσει το συμβολισμό, μεταφράζοντάς τον φανερότερα, θα πει ότι πρέπει όλοι, όσοι διαβαίνουν το μυστηριακό νερό του Βαπτίσματος, να απονεκρώνουν στο νερό τα πάθη κι αυτές τις κακές κινήσεις του νου και τα αποτελέσματά τους, επειδή είναι κάπως φυσικό να ακολουθούν τον άνθρωπο. Τέτοια πάθη είναι π.χ. η πλεονεξία, η επιθυμία της ακολασίας, η αρπακτική διάθεση, η αλαζονεία κι η υπερηφάνεια, ο θυμός, η οργή, η έχθρα, η ζήλεια, ο φθόνος κι όλα τα παρόμοια… πολλοί όμως από εκείνους που λαμβάνουν το μυστήριο του βαπτίσματος, από άγνοια των εντολών του νόμου, ανακατεύουν το παλαιό προζύμι της κακίας με τη ζωή που ακολουθεί μετά το βάπτισμα και, αφού περάσουν το ύδωρ, κουβαλάνε μαζί τους τον Αιγυπτιακό στρατό ζωντανό με τα έργα του. Γιατί όποιος πλουτίζει με την κλεψιά ή με την αδικία, ή αποκτά ένα χωράφι με την επιορκία, ή συνοικεί με ξένη γυναίκα, διαπράττοντας τη μοιχεία, ή αποτολμά στη ζωή του κάτι από όσα απαγορεύονται, μετά από τη δωρεά του βαπτίσματος, νομίζει ότι, συνεχίζοντας και μετά το λουτρό την απόλαυση των κακών συνηθειών, έχει ελευθερωθεί από τη δουλεία της αμαρτίας, δε βλέπει την υποταγή του στους άθλιους τυράννους;
(Συνεχίζεται)
ΝΙΚΟΣ Ε. ΣΑΚΑΛΑΚΗΣ
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ