Ερμηνεία - Μετάφραση:
«Γιατί πως θα διαφυλάξει κανείς το θείο νόημα για όσα λέγεται ότι έγιναν, όταν προσέχει μόνο στη διήγηση;»
Αναμφίβολα, σημαντική είναι η ανωτέρω παρατήρηση-θέση του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης, ως στοχαστού, που προσεγγίζει θεολογικώς και ιστορικώς (σε πανοραμική εποπτεία) το Βίο του Προφήτη Μωυσή και τις ανάλογες συμπεριφορές του Ισραηλιτικού λαού.
Η προσπάθεια του Αγίου Γρηγορίου αποβλέπει να περιγράψει, να ανασυνθέσει και να ερμηνεύσει (θεολογικά) το παρελθόν (των Εβραίων) από τα βάθη της ιστορίας, της καταγεγραμένης στις σελίδες της Εξόδου από τον Μωυσή· να ερμηνεύσει τα γεγονότα πνευματικά, με φωτισμό του Αγίου Πνεύματος και με συνειδησιακή φόρτιση αναξιότητας (ταπεινοφροσύνης) ικανής να ρίξη το μολύβι από τα χέρια.
Ο μεγάλος αυτός πατέρας της Εκκλησίας ενδιαφέρεται (κυρίως) να διατυπώσει τον πνευματικό άξονα «περί χριστιανικής τελειότητος» του ανθρώπου, γι' αυτό και η διδασκαλία του έχει τίτλο: «Περί του βίου Μωϋσέως του Νομοθέτου ή περί της κατ' αρετήν τελειότητος». Γράφει σχετικά:
«Της γαρ επιστολής ήν πρώην διεπέμψω ταύτην απαγγελούσης την αίτησιν το γενέσθαι σοι τίνα παρ' ημών υποθήκην εις τον τέλειον βίον, πρέπει ωήθην παράσχειν».
Μετάφρασις:
«Γιατί θεώρησα χρέος μου, να απαντήσω στην επιστολή σου (μάλλον σε κάποιο Μοναχό, ονόματι Καισάριο), που μου έστειλες πρόσφατα και με την οποία μου ζητούσες να σου δώσω κάποια συμβουλή για τον τέλειο βίο».
Προσανατολισμό έγκυρο, πολύπλευρο, συστηματικό και βαθιά πνευματικό (Ορθόδοξο) περί τελειότητας, αποτελεί και η διδαχή του «Προς Ολύμπιον περί τελειότητος».
Στο «Βίο του Μωϋσέως», ο Άγιος Γρηγόριος προσπερνά την αισθητή, υλική και βιολογική αντίληψη του βίου, ανυψώνοντας τη λέξη, το νόημά της, σε επίπεδο πνευματικό, παίρνοντας αφορμής παραδείγματα από τη ζωή των Εβραίων μέσα στο χώρο και το χρόνο που τους τοποθετεί το Θεόπνευστο βιβλίο της Εξόδου. Αντίθετα ο Εβραίος Ιστορικός Ιώσηπος Φλάβιος, Λόγιος και Ιστορικός (37-100 μ.Χ.), που αναφέρεται στα γεγονότα της Εξόδου, έγραψε για τα ίδια γεγονότα (που αναφέρει ο Άγιος Γρηγόριος) σε πολύ κατώτερο επίπεδο.
Σε πολλά σημεία δεν αντιλαμβάνεται, δεν μπορεί να διαγνώσει την υψηλή πνευματική στάθμη των εντολών-οδηγιών του Θεού, όπως συμβαίνει μέχρι και σήμερα από τους Ισραηλίτες. Η προσπάθεια του Ιώσηπου είναι να δώσει (απλά) ένα ιστορικό καταστατικό για τη ζωή των Εβραίων στην οποία προσθέτει και πλασματικά στοιχεία. Όταν γράφει (παράδειγμα) για τις κακουχίες των Εβραίων μετά την αναχώρησή τους από την Αίγυπτο (πορείες, στερήσεις κ.λ.π) καταλήγει:
«Γι' αυτό καθιερώσαμε την εορτή των Αζύμων, η οποία διαρκεί 8 ημέρες και συνδέεται με εκείνη την περίοδο της ένδειας (=στερήσεως)».
Αν πράγματι δημιουργούνται ερωτήματα για την ιστορική αιτιότητα της εορτής των Αζύμων, υπάρχει, ως απάντηση, η συνδρομή του Κειμένου της Π. Διαθήκης. Μετά τις οδηγίες του Θεού για τον εορτασμό του Πάσχα (Έξοδος 12, 1-14), ακολουθούν οι οδηγίες-εντολές για την εορτή των Αζύμων:
«Επτά ημέρας άζυμα έδεσθε, από δε της ημέρας της πρώτης αφανιείτε ζύμην εκ των οικιών υμών· πάς ός αν φάγη ζύμην, εξολοθρευθήσεται η ψυχή εκείνη εξ Ισραήλ από της ημέρας της πρώτης έως της ημέρας της εβδόμης. Και η ημέρα η πρώτη κλήθησεται αγία, και η ημέρα η εβδόμη κλητή αγία έσται υμίν· παν έργον λατρευτόν ου ποιήσετε εν αυταίς, πλην όσα ποιηθήσεται πάση ψυχή, τούτο μόνον ποιηθήσεται υμίν» (Έξοδος 12, 15-17).
Είναι αλήθεια ότι η Ιστορία έχει αδυναμία στις απλουστεύσεις προς διευκόλυνση της νοήσεως, που γίνεται (ύστερα) παρανόηση.
Μ' αυτή ακριβώς την παρανόηση ισοδυναμεί ο ισχυρισμός του Ιώσηπου: «όθεν εις μνήμην της τότε ενδείας εορτήν άγομεν εφ' ημέρας οκτώ, την των αζύμων λεγομένην».
Η μαρτυρία του Ιερού κειμένου της Εξόδου δεν προβάλλει ως αιτία της εορτής των Αζύμων την στέρηση των οδοιπόρων Ιουδαίων της ερήμου· αντίθετα, τονίζει ότι: «φυλάξετε την εντολήν ταύτην· εν γάρ τη ημέρα ταύτη εξάξω την δύναμιν υμών εκ γης Αιγύπτου, και ποιήσατε την ημέραν ταύτην εις γενεάς υμών νόμιμον αιώνιον» (Έξοδος 12, 17), δηλ.:
«Θα τηρήσετε οπωσδήποτε την εντολήν αυτήν διά την Εορτήν. Διότι κατά την ημέραν αυτήν θα βγάλω από την Αίγυπτον όλους σας με όλην την δύναμίν σας. Και θα ορίσετε την ημέραν αυτήν της εορτής ως αιώνιον θεσμόν διά τις γενεές σας». Το συνοδευτικό της Εξόδου των Εβραίων είναι η άνωθεν δύναμη και όχι η ένδεια.
Άλλη η αιτιολογία της Γραφής περί Αζύμων και άλλη του Ιώσηπου.
Να προσθέσουμε ακόμη ένα λάθος του Ιώσηπου, ο οποίος ομιλεί για εορτασμό οκτώ (8) ημερών, ενώ ο Θεός ομιλεί για επτά (7) ημέρες.
Ο μακαριστός Παν. Τρεμπέλας, υπογραμμίζει:
«Η εορτή των Αζύμων ετελείτο εις ανάμνησιν του αζύμου άρτου (και όχι εις μνήμην της τότε ένδειας), που έφαγαν τότε, λόγω του ότι έφυγαν εσπευσμένως από την Αίγυπτον και δεν είχε προλάβει να ζυμωθή το ψωμί των».
Ο Ιώσηπος, ως προς την αιτιολόγηση της εορτής των Αζύμων, βρίσκεται μετέωρος ανάμεσα στην αλήθεια της Γραφής και του ιστορικού σχετικισμού, τα βλέπει δηλ. «μπερδεμένα», όπως συμβαίνει (σήμερα) με ορισμένους ιστορικούς, που απογυμνώνουν την Εθνεγερσία του '21 από το Ορθόδοξο νόημά της, τονίζοντας (μόνο) το ρόλο της σκλαβιάς και τις επιρροές της Γαλλικής-Αστικής επαναστάσεως.
1ο Σχόλιο:
Ως ιστορική – πνευματική προβολή στο χρόνο, η αιτιολογία του Ιώσηπου «εις μνήμην της τότε ένδειας» αποτελεί απλά μία (υποκειμενική) πρόσοψη της εορτής των Αζύμων, διότι δεν προβάλλει την Αγιογραφική προέλευση και κατανόηση του νοήματός της, που είναι διαφορετικό, όπως αποδείξαμε ανωτέρω.
Γράφει ο Βασίλης Ντακούλης (εύστοχα):
«Τι να συμβαίνει άραγε, για παράδειγμα, μια βραδινή ώρα πίσω από τις φωτισμένες κουρτίνες των σπιτιών; Μια οικογενειακή συζήτηση, μια επίσκεψη φίλων, μια σκηνή απόγνωσης λόγω κάποιας αρρώστιας, ή μια στιγμή ασέλγειας;… Τα κοινωνικά μυστήρια ξετυλίγονται πίσω από τις προσόψεις. Η επιθυμία να διεισδύσουμε σ' αυτά τα μυστήρια είναι ανάλογη μιας κοινωνιολογικής περιέργειας» (Βλέπε βιβλίο του «Σελίδες κοινωνιολογικής ανέλιξης», Σελ. 7) (τέλος σχολίου).
Το πνευματικό έλλειμμα της αιτιολογίας του Ιώσηπου, αυτή η πνευματική του πενία, μου δίδει την εκκλησιολογική δικαιολογία να εκτιμήσουμε (ως πρόσωπα), ότι δεν είχε συλλάβει το πνευματικό νόημα της νηστείας στη ζωή των Εβραίων· απλά έμεινε στις δυσκολίες της, που τις ενσωμάτωσε στα όρια των βιωτικών δυσκολιών στην πορεία των Εβραίων στην έρημο.
Να θυμίσουμε, την σπουδαιότητα των Νηστειών στη ζωή των Εβραίων, ως έκφραση μετανοίας, εξιλεώσεως ενώπιον του Θεού και ως βοήθεια στους κινδύνους. Για τους ευσεβείς Εβραίους, εκτός από τις γνωστές Νηστείες, υπήρχαν και οι λεγόμενες (έκτακτες) ιδιωτικές ή ατομικές Νηστείες που βλέπουμε στην Π. Διαθήκη. Αυτή τη Νηστεία τηρούσαν (πιστεύω) ο Κύριος και οι μαθητές προ του Πάσχα.
«Επιστράφητε, λέγει ο Θεός, προς με εξ όλης της καρδίας υμών εν νηστεία και εν κλαυθμώ και κοπετώ… αγιάσατε νηστείαν» (Ιωήλ Β, 13-16 και Α, 13-14).
(Συνεχίζεται)
ΝΙΚΟΣ Ε. ΣΑΚΑΛΑΚΗΣ
ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ