Τι γράφουν και τι κρύβουν τα τσιπ ευρωπαϊκών ταυτοτήτων και
γιατί οι γονείς δεν είναι κρατικό διακριτικό γνώρισμα
Τι ισχύει στα 27 κράτη μέλη
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επιβάλει κοινούς κανόνες ασφαλείας, όχι κοινό οικογενειακό μητρώο.
Θρήσκευμα και εθνική καταγωγή έχουν σχεδόν εξαφανιστεί, ενώ ο πραγματικός καβγάς αφορά
τα βιομετρικά δεδομένα και τον έλεγχο της χρήσης τους
Η ταυτότητα έχει έναν συγκεκριμένο λόγο ύπαρξης. Να αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος που τη κρατάει είναι αυτός που ισχυρίζεται ότι είναι. Δεν αποτελεί σύντομη αυτοβιογραφία, πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης, δήλωση θρησκευτικών πεποιθήσεων ή μικρογραφία του γενεαλογικού δέντρου.
Αυτός είναι και ο βασικός κανόνας που ακολουθούν σήμερα οι περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στην επιφάνεια των σύγχρονων ταυτοτήτων αναγράφονται μόνο τα δεδομένα που είναι αναγκαία για την ασφαλή αναγνώριση του κατόχου και τη διασυνοριακή χρήση του εγγράφου. Τα πιο ευαίσθητα βιομετρικά στοιχεία αποθηκεύονται στο ηλεκτρονικό μέσο της κάρτας, με συγκεκριμένες τεχνικές και νομικές εγγυήσεις.
Τα ονόματα των γονέων δεν αποτελούν ευρωπαϊκό κανόνα. Το θρήσκευμα δεν αναγράφεται στις σύγχρονες ταυτότητες των κρατών μελών. Η φυλετική ή εθνοτική καταγωγή επίσης δεν έχει θέση σε αυτές και όχι επειδή οι Βρυξέλλες αποφάσισαν να καταργήσουν τις οικογένειες, τα έθνη ή τις θρησκείες, αλλά επειδή όλα αυτά δεν χρειάζονται για να εξακριβωθεί αν ο κάτοχος μιας κάρτας είναι πράγματι ο άνθρωπος της φωτογραφίας.
Η Ευρώπη δεν επιβάλλει ταυτότητα, επιβάλλει ασφάλεια
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν υποχρεώνει τα κράτη μέλη να θεσπίσουν εθνικό δελτίο ταυτότητας ούτε να καταστήσουν υποχρεωτική την κατοχή του. Αυτά παραμένουν ζητήματα εθνικού δικαίου. Όσα κράτη όμως εκδίδουν ταυτότητες που μπορούν να χρησιμοποιούνται για ελεύθερη κυκλοφορία στην ΕΕ οφείλουν να τηρούν κοινές ελάχιστες προδιαγραφές ασφαλείας.
Ανάλογα με την εθνική νομοθεσία μπορεί να αναγράφονται ο τόπος γέννησης, η αρμόδια αρχή έκδοσης, προσωπικός αριθμός μητρώου ή αριθμός φορολογικού μητρώου ή ο αριθμός Κοινωνικών Ασφαλίσεων. Ορισμένες χώρες αναγράφουν και τη διεύθυνση κατοικίας, ενώ άλλες την έχουν αφαιρέσει επειδή μεταβάλλεται συχνά και μετατρέπει την ταυτότητα σε έγγραφο που χρειάζεται συνεχείς αντικαταστάσεις.
Η έκδοση γίνεται συνήθως από το υπουργείο Εσωτερικών, την αστυνομία, τις δημοτικές αρχές ή εξειδικευμένη κρατική υπηρεσία ταυτοτήτων. Η Γερμανία, για παράδειγμα, εκδίδει το Personalausweis μέσω των δημοτικών υπηρεσιών ταυτοτήτων, ενώ το έγγραφο είναι ομοσπονδιακό. Σε άλλες χώρες, βασικό ρόλο έχει η Αστυνομία ή υπηρεσίες υπαγόμενες στο υπουργείο Εσωτερικών.
Τι ισχύει στα 27 κράτη μέλη
Δεν υπάρχει απολύτως ομοιόμορφο σύστημα. Η Γερμανία, η Γαλλία, η Ισπανία, η Ιταλία, η Πορτογαλία, η Αυστρία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, η Ολλανδία, η Ελλάδα, η Κύπρος, η Μάλτα, η Πολωνία, η Τσεχία, η Σλοβακία, η Ουγγαρία, η Σλοβενία, η Κροατία, η Ρουμανία, η Βουλγαρία, η Εσθονία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Φινλανδία και η Σουηδία διαθέτουν εθνικές ταυτότητες ή αντίστοιχα επίσημα έγγραφα.
Η Δανία αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση. Δεν διαθέτει κλασική γενική εθνική ταυτότητα αντίστοιχη εκείνων της ηπειρωτικής Ευρώπης. Χρησιμοποιεί διαβατήριο, άδεια οδήγησης, αριθμό κοινωνικών ασφαλίσεων, κάρτα υγείας και ισχυρό σύστημα ψηφιακής ταυτοποίησης. Η κίτρινη κάρτα υγείας περιλαμβάνει όνομα, διεύθυνση, αριθμό κοινωνικών ασφαλίσεων και στοιχεία προσωπικού γιατρού, αλλά δεν είναι διεθνές ταξιδιωτικό έγγραφο.
Η Ιρλανδία επίσης δεν ακολουθεί το κλασικό μοντέλο υποχρεωτικής εθνικής ταυτότητας. Διαθέτει διαβατήριο, το οποίι είναι ταξιδιωτικό έγγραφο σε μέγεθος κάρτας και μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου.
Η Εσθονία αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα χώρας όπου η ταυτότητα λειτουργεί ταυτόχρονα ως φυσικό και ψηφιακό κλειδί. Χρησιμοποιείται για ηλεκτρονική υπογραφή, πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες και ασφαλή ψηφιακή ταυτοποίηση. Παρόμοιες δυνατότητες αναπτύσσουν πλέον η Κροατία, το Βέλγιο, η Πορτογαλία, η Γερμανία και άλλα κράτη.
Γονείς, θρήσκευμα και εθνική καταγωγή
Τα ονόματα των γονέων σπανίως εμφανίζονται στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ταυτότητα ενηλίκου. Μπορεί να ζητούνται κατά την αίτηση έκδοσης ή να βρίσκονται στα εθνικά μητρώα, χωρίς όμως να τυπώνονται στην κάρτα.
Η διαφοροποίηση αυτή είναι ουσιώδης. Άλλο ποια δεδομένα διατηρεί νομίμως ένα ληξιαρχείο ή μητρώο πληθυσμού και άλλο ποια στοιχεία είναι αναγκαίο να εκτίθενται κάθε φορά που ένας πολίτης δείχνει την ταυτότητά του σε τράπεζα, ξενοδοχείο, αεροπορική εταιρεία ή αστυνομικό.
Σε παλαιότερες εκδόσεις εγγράφων ορισμένων χωρών καταγράφονταν περισσότερα οικογενειακά στοιχεία. Σήμερα η κυρίαρχη ευρωπαϊκή κατεύθυνση είναι η ελαχιστοποίηση των εμφανών προσωπικών δεδομένων.
Το θρήσκευμα έχει αφαιρεθεί από τις ταυτότητες των κρατών μελών. Η πιο γνωστή πολιτική σύγκρουση σημειώθηκε στην Ελλάδα, όταν καταργήθηκε η σχετική ένδειξη από τα δελτία ταυτότητας στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Η διαμάχη προσέλαβε διαστάσεις πολιτικής και εκκλησιαστικής σύγκρουσης, με συγκεντρώσεις και συλλογή υπογραφών. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε αργότερα απαράδεκτη προσφυγή πολιτών που ζητούσαν να μπορούν να αναγράφουν προαιρετικά το θρήσκευμά τους, επισημαίνοντας ότι η ταυτότητα δεν αποτελεί μέσο άσκησης ή εκδήλωσης θρησκευτικής πίστης.
Η εθνικότητα με τη νομική έννοια της υπηκοότητας αναγράφεται επειδή αποτελεί στοιχείο του εγγράφου. Η εθνοτική καταγωγή, όμως, όπως ελληνική, τουρκική, ρωσική, ρομά, κουρδική ή άλλη κοινότητα, δεν αναγράφεται. Πρόκειται για διαφορετική έννοια και για ιδιαίτερα ευαίσθητο προσωπικό δεδομένο.
Το τσιπ δεν είναι μέσο παρακολούθησης
Οι μεγαλύτερες πολιτικές και κοινωνικές αντιδράσεις στην Ευρώπη δεν αφορούσαν τα ονόματα των γονέων, αλλά την υποχρεωτική αποθήκευση δακτυλικών αποτυπωμάτων και τον κίνδυνο δημιουργίας εκτεταμένων βιομετρικών βάσεων δεδομένων.
Ο Ευρωπαίος Επίτροπος Προστασίας Δεδομένων είχε προειδοποιήσει ότι η φωτογραφία προσώπου και τα αποτυπώματα αποτελούν βιομετρικά δεδομένα και απαιτούν αυστηρές εγγυήσεις ως προς τη συλλογή, την αποθήκευση και την πρόσβαση.
Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποφάνθηκε το 2024 ότι η υποχρεωτική αποθήκευση δύο δακτυλικών αποτυπωμάτων μπορεί να δικαιολογηθεί για την καταπολέμηση της πλαστογραφίας και της κλοπής ταυτότητας. Ακύρωσε τον τότε κανονισμό για λόγους που αφορούσαν τη νομική βάση και τη διαδικασία θέσπισής του, όχι επειδή έκρινε ότι τα αποτυπώματα παραβιάζουν από μόνα τους τα θεμελιώδη δικαιώματα. Η ΕΕ επανέφερε έκτοτε το πλαίσιο με νέα νομική πράξη.
Το τσιπ δεν είναι πομπός εντοπισμού. Δεν περιλαμβάνει GPS, δεν συνδέεται με δορυφόρο και δεν εκπέμπει διαρκώς δεδομένα. Διαβάζεται από συμβατή συσκευή σε πολύ μικρή απόσταση, αφού προηγηθεί ηλεκτρονικός έλεγχος πρόσβασης με στοιχεία που βρίσκονται πάνω στο ίδιο το έγγραφο.
Με την ίδια ακριβώς λογική λειτουργούν εδώ και χρόνια τα βιομετρικά διαβατήρια, γεγονός που δημιουργεί μια ελαφρώς κωμική παραδοξότητα. Κάποιος μπορεί να αρνείται την ταυτότητα επειδή έχει τσιπ και ακολούθως να σπεύδει να εκδώσει διαβατήριο που διαθέτει επίσης τσιπ. Η τεχνολογία, προφανώς, γίνεται επικίνδυνη μόνο όταν βρίσκεται σε κάρτα και όχι σε βιβλιαράκι.
Η Μεγάλη Βρετανία, οι ΗΠΑ και η Ρωσία
• Η Μεγάλη Βρετανία δεν διαθέτει σήμερα γενική φυσική εθνική ταυτότητα για τους πολίτες της. Η απόπειρα της κυβέρνησης των Εργατικών να δημιουργήσει σύστημα ταυτοτήτων και εθνικό μητρώο εξελίχθηκε σε μείζονα πολιτική σύγκρουση για το κόστος, την ιδιωτικότητα και την κρατική επιτήρηση. Η κυβέρνηση Συντηρητικών και Φιλελεύθερων Δημοκρατών κατήργησε το σύστημα το 2010. Οι κάρτες έπαψαν να ισχύουν τον Ιανουάριο του 2011 και το Εθνικό Μητρώο Ταυτοτήτων καταστράφηκε. Στην καθημερινότητα οι Βρετανοί χρησιμοποιούν κυρίως διαβατήριο και άδεια οδήγησης ως αποδεικτικά ταυτότητας. Ωστόσο η κυβέρνηση έχει επανέλθει με σχέδιο ψηφιακής ταυτότητας, η οποία προβλέπεται να περιλαμβάνει όνομα, ημερομηνία γέννησης, φωτογραφία και πληροφορία για υπηκοότητα ή καθεστώς διαμονής. Η χρήση της σχεδιάζεται ως υποχρεωτική για ελέγχους δικαιώματος εργασίας, γεγονός που έχει αναζωπυρώσει τη συζήτηση για ιδιωτικότητα και κρατικό έλεγχο.
• Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν διαθέτουν ενιαίο ομοσπονδιακό δελτίο ταυτότητας για όλους τους πολίτες. Τον ρόλο αυτό αναλαμβάνουν κυρίως οι άδειες οδήγησης και οι πολιτειακές κάρτες ταυτότητας, που εκδίδονται από τις αρχές κάθε Πολιτείας. Τα συνήθη στοιχεία είναι όνομα, φωτογραφία, ημερομηνία γέννησης, διεύθυνση, φύλο, αριθμός κάρτας, ημερομηνία λήξης, ύψος, χρώμα ματιών και υπογραφή. Δεν αναγράφονται ονόματα γονέων, θρήσκευμα ή εθνοτική καταγωγή. Με τον νόμο REAL ID θεσπίστηκαν ομοσπονδιακές ελάχιστες προδιαγραφές για τις πολιτειακές άδειες και ταυτότητες που χρησιμοποιούνται για πρόσβαση σε ομοσπονδιακές εγκαταστάσεις και αεροπορικά ταξίδια. Η REAL ID παραμένει πολιτειακό έγγραφο, όχι εθνική ταυτότητα που εκδίδεται από την Ουάσιγκτον. Το αμερικανικό διαβατήριο εκδίδεται από το υπουργείο Εξωτερικών και περιλαμβάνει φωτογραφία, όνομα, υπηκοότητα, ημερομηνία και τόπο γέννησης, φύλο, αριθμό διαβατηρίου και ημερομηνίες έκδοσης και λήξης. Διαθέτει ηλεκτρονικό τσιπ, στο οποίο αποθηκεύονται τα ίδια βασικά στοιχεία και η ψηφιακή εικόνα προσώπου.
• Η Ρωσία διατηρεί ένα πολύ διαφορετικό και περισσότερο κρατικοκεντρικό σύστημα. Το βασικό έγγραφο εσωτερικής ταυτοποίησης είναι το λεγόμενο εσωτερικό διαβατήριο, ένα βιβλιάριο που εκδίδεται από τις υπηρεσίες του υπουργείου Εσωτερικών. Στην κύρια σελίδα αναγράφονται επώνυμο, όνομα, πατρώνυμο, φύλο, ημερομηνία και τόπος γέννησης, φωτογραφία, αριθμός εγγράφου, αρχή και ημερομηνία έκδοσης. Δεν αναγράφονται θρήσκευμα ή εθνοτική καταγωγή. Το έγγραφο όμως περιλαμβάνει πρόσθετες σελίδες στις οποίες μπορούν να καταχωρούνται η δηλωμένη κατοικία, ο γάμος και το διαζύγιο, η στρατιωτική υποχρέωση, τα ανήλικα παιδιά και πληροφορίες για προηγούμενα έγγραφα. Είναι, συνεπώς, πολύ πιο κοντά σε συνδυασμό ταυτότητας και διοικητικού φακέλου από ότι οι ευρωπαϊκές πλαστικές κάρτες. Για ταξίδια στο εξωτερικό εκδίδεται διαφορετικό ρωσικό διαβατήριο. Η βιομετρική έκδοσή του διαθέτει τσιπ και περιλαμβάνει τα διεθνώς καθιερωμένα δεδομένα: όνομα, υπηκοότητα, ημερομηνία και τόπο γέννησης, φύλο, φωτογραφία, αριθμό, εκδούσα αρχή και ημερομηνίες ισχύος.
Ο κανόνας είναι τα απολύτως αναγκαία
Η ευρωπαϊκή πραγματικότητα δείχνει ότι τα ονόματα των γονέων δεν θεωρούνται αναγκαίο στοιχείο ταυτοποίησης ενός ενηλίκου. Το ίδιο ισχύει για το θρήσκευμα και, ακόμη περισσότερο, για την εθνοτική καταγωγή.