ΚΥΡΙΑΚΗ TEΛΩΝΟΥ ΚΑΙ ΦΑΡΙΣΑΙΟΥ[:Λουκά 18,10-14]
Απομαγνητοφωνημένη ομιλία μακαριστού γέροντος Αθανασίου Μυτιληναίου
με θέμα:
«Η ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑ ΤΟΥ ΤΕΛΩΝΟΥ»
[εκφωνήθηκε στην Ιερά Μονή Κομνηνείου Λαρίσης στις 12-2-1995] [Β 312]
Και πάλι, αγαπητοί μου, προ των οφθαλμών μας η πολύτιμη παραβολή του Τελώνου και του Φαρισαίου. Με αυτήν την παραβολή θέλησε ο Κύριος να δώσει πολλά διδάγματα. Να μας πει για την ταπείνωση και την υπερηφάνεια. Για την πνευματική ή ηθική, αν θέλετε, επάρκεια και ανεπάρκεια. Για το περιεχόμενο μιας καλής ή κακής προσευχής.
Για την παρουσία δύο τύπων ανθρώπων μπροστά στον Θεό. Για την αυτοπεποίθηση του ενός και την αυτογνωσία του άλλου. Και όλα αυτά ελέχθησαν από το αυθεντικό στόμα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Γι’ αυτό κάθε σημείο της διδασκαλίας του Κυρίου, είναι και μία αυθεντική απάντησις.Είναι γνωστή η πλοκή της παραβολής. Εξάλλου δεν είναι μεγάλη. Δύο άνθρωποι ανέβηκαν εις το ιερό, δηλαδή εις τον ναό, για να προσευχηθούν. Ο ένας ήταν Φαρισαίος, από την γνωστή τάξη των Φαρισαίων και ο άλλος Τελώνης. Από εκείνους που έπαιρναν με δημοπρασία από τους Ρωμαίους την είσπραξη των φόρων. Ο Φαρισαίος, φορτωμένος με αυτοπεποίθηση από το αξίωμά του, την γνώση του νόμου και τις καλές του πράξεις, στέκεται να πει την προσευχή του στον Θεό, με μεγάλη δόση αυτοπεποιθήσεως και αλαζονείας. Ο τελώνης, φορτωμένος κι αυτός αλλά με παρανομίες και ποικίλες αμαρτίες, στέκεται σε μία άκρη να πει και αυτός την προσευχή του. Οι ενοχές του, όμως, δεν τον αφήνουν να σηκώσει κεφάλι: «Οὐκ ἤθελεν –μας σημειώνει ο ευαγγελιστής Λουκάς- οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανόν ἐπᾶραι». «Ούτε τα μάτια του να σηκώσει εις τον ουρανόν». Χτυπούσε διαρκώς το στήθος του, κάνοντας κοπετό και εκφράζοντας πένθιμη καρδιά για το πλήθος των πολλών του αμαρτημάτων. Κι έλεγε συνεχώς: «῾Ο Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ».
Παρατηρούμε, αγαπητοί μου, στη συμπεριφορά του Τελώνου μια έκδηλη αυτογνωσία. Επειδή έβλεπε την κατάστασή του. Γι'αυτό και ελεεινολογούσε τον εαυτόν του. Έβλεπε τον εαυτόν του. Ακριβώς αυτό σημαίνει αυτογνωσία: να μπορείς να βλέπεις τον εαυτόν σου. Ο Φαρισαίος δεν έβλεπε τον εαυτόν του· γιατί εμποδιζόταν από την αλαζονεία του και από την αυτοπεποίθησή του. Δεν μπορούσε να δει, ένεκα αυτής της αλαζονείας, να δει την πραγματική του φύση. Νόμιζε ότι μόνο τα πολύ χονδρικά, χτυπητά αμαρτήματα είναι εκείνα τα οποία ρυπαίνουν τον άνθρωπο. Έτσι πίστευε ο Φαρισαίος. Ήταν ο τύπος που λέγει… και ξέρετε ότι και ο τελώνης μέχρι σήμερα, ως τύπος διασώζεται αλλά και ο Φαρισαίος ως τύπος διασώζεται μες στην Εκκλησία, πέρασαν από τη Συναγωγή εις την Εκκλησία, και μέχρι σήμερα είναι ο τύπος που λέγει: «Δεν έκλεψα, δεν σκότωσα. Είμαι εντάξει». Αλλά ο Τελώνης…ο Τελώνης έβλεπε. Έβλεπε τον πραγματικό του εαυτό.
Έτσι ρωτούμε: Τι είναι αυτογνωσία; Να μπορείς να βλέπεις την πραγματική κατάσταση του εαυτού σου. Αυτό λέγεται αυτογνωσία. Να έχεις γνώση του εαυτού σου. Έτσι δεν σε πλανά η αυτογνωσία, όπως πλανά η αλαζονεία, η αυτοπεποίθησις. Γιατί κάθε στιγμή σου δίνει αυτή η αυτογνωσία το μέτρο των δυνατοτήτων σου και του βαθμού της αμαρτωλότητός σου. Σου λέγει ποιος είσαι.
Αυτογνωσία, λοιπόν, είναι η αληθής γνώσις του εαυτού μας. Είναι το «γνῶθι σαὐτόν» των αρχαίων Ελλήνων. Να γνωρίσεις τον εαυτό σου. Και το «γνῶθι σαὐτόν» είναι δυναμικό, όχι στατικό. Γιατί ανά πάσα στιγμή πρέπει να μπορώ να γνωρίζω τον εαυτόν μου. Κάθε στιγμή. Τότε, αν γνωρίζω τον εαυτόν μου, επειδή ο εαυτός μας είναι ο πεπτωκώς άνθρωπος, δεν θα έχω μεγάλη ιδέα για τον εαυτό μου. Θα έχω, αντιθέτως, την αληθινή, την ακριβή γνώση του εαυτού μου κι αυτό βεβαίως είναι αυτόματα ταπείνωσις. Θα έχω, όπως λέγει ο Μέγας Βασίλειος, «ἐπάνοδον ἐπὶ τὴν οἰκείαν ἀξίαν». «Ἐπάνοδος» θα πει ξαναγύρισμα. Να ξαναγυρίσω πίσω «εἰς τὴν οἰκείαν ἀξίαν», εις την πραγματική μου αξία. Αυτό που όντως είμαι.
Η αυτογνωσία πάντοτε συνδέεται με την ταπείνωση. Δεν είναι δυνατόν -γι'αυτό προηγουμένως είπα, αυτομάτως έχομε την ταπείνωση με μία καλή, αντικειμενική αυτογνωσία. Και έτσι, όταν έχω την ταπείνωση, τότε βεβαίως θα έχω και αμέριστη την βοήθεια και την χάρη του Θεού, γιατί ο Θεός «ταπεινοῖς δίδωσιν χάριν». «Στους ταπεινούς δίνει την χάρη Του». Λέγει ο όσιος Πέτρος ο Δαμασκηνός: «Οὐδὲν κρεῖττον τοῦ γνῶναι τὴν οἰκείαν ἀσθένειαν καὶ ἀγνωσίαν, οὐδὲν χεῖρον του ταῦτα ἀγνοῶν». «Δεν υπάρχει πιο καλό πράγμα από του να γνωρίζεις τις δικές σου αδυναμίες. Αυτό θα πει ασθένεια. Τις αδυναμίες σου. Αλλά και την αγνωσία σου. Ότι δεν ξέρεις. Ότι είσαι…τι είσαι; Και δεν υπάρχει χειρότερο πράγμα από του να αγνοείς την πραγματική σου αξία».
Ακόμη, τονίζει επάνω σε αυτό το σημείο και ο όσιος Νικήτας. Λέγει: «Γνῶθι σαὐτὸν (:Να γνωρίσεις τον εαυτόν σου) καὶ τοῦτο ἐστὶν ἡ ἀληθινὴ τῷ ὄντι ταπείνωσις (:αυτή είναι η αληθινή ταπείνωσις, η πραγματική), ἡ ταπεινοφρονεὶν ἐκδιδάσκουσα (: αυτή η οποία μας διδάσκει να ταπεινοφρονούμε) ἡ συντρίβουσα τὴν καρδίαν (:αυτή που συντρίβει την καρδιά αισθανομένη το βάρος των αμαρτιών) καὶ αὐτὸ τοῦτο ἐργάζεσθαι καὶ φυλάσσειν (:και αυτό τούτο εργάζεσθαι και φυλάττειν)». Είναι το πνευματικόν έργον το οποίον έχομε να επιτελέσομε επάνω στη Γη.
Όταν ο Θεός είπε… μετά την δημιουργία των πρωτοπλάστων, τους όρισε τι θα τρώνε, τους όρισε την τροφήν, και τι θα κάνουν, έδωσε τρεις εντολές. Την εντολή της νηστείας, -μόνο από ένα δένδρο δεν θα δοκίμαζαν- την εντολήν της εργασίας του Παραδείσου και του φυλάγματος του Παραδείσου. Αλλά ο Παράδεισος ἐντὸς ἡμῶν ἐστίν. Η Βασιλεία του Θεού ἐντὸς ἡμῶν ἐστίν. Έπρεπε, λοιπόν, ο Αδάμ να εργασθεί και να φυλάξει τον έσω Παράδεισον. Γι'αυτό λέγει εδώ τώρα ο όσιος Νικήτας: «Αυτό είναι το θέμα μας: «Ἐργάζεσθαι και φυλάττειν». Τι; Να εργασθούμε την αυτογνωσία και να φυλάττομε την ταπείνωσιν. Να προσέχομε τον εαυτόν μας. «Εἰ δὲ μήπω ἔγνως σαὐτὸν (:Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτόν σου) οὔτε τί ἐστὶ ταπείνωσις (:ούτε τι είναι ταπείνωσις γνωρίζεις) οὔτε ἥψω (:ούτε καν άγγιξες) τῆς ἀληθοῦς ἐργασίας καὶ φυλακῆς (:δεν άγγιξες ούτε την αληθινή εργασία και φυλακή, δηλαδή φύλαγμα)».
Αγαπητοί μου, εργαζόμεθα βεβαίως στη γη, εργαζόμεθα τα βιοποριστικά μας έργα, αλλά η κυρίως εργασία μας είναι αυτή. Είναι το πνευματικόν έργον. Γι'αυτό λέγεται και έργον. Πνευματική εργασία. Πώς να μπορέσω να κάνω καλύτερο τον εαυτόν μου. Και συνεχίζει να λέγει ο όσιος Νικήτας: «Τὸ γὰρ ἐπιγνῶναι, τέλος της τῶν ἀρετῶν ἐργασίας». Διότι «το να μπορέσεις να γνωρίσεις τον εαυτόν σου είναι η ολοκλήρωσις -«τέλος»- είναι η ολοκλήρωσις της εργασίας των αρετών».
Και ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος μας λέγει: «Ὁ γνοὺς ἑαυτόν, οὐδέποτε ἐμπαιχθείς, ἐπιχειρήσει ἐν τοῖς ὑπὲρ ἑαυτῶν». Αυτός που έχει γνώση, λέει, του εαυτού του, γνωρίζει ποιος είναι, γνωρίζει και τις δυνατότητές του και τις αδυναμίες του, αυτός ποτέ δεν θα ξεγελαστεί να επιχειρήσει πράγματα που είναι πιο πάνω από τις δυνατότητές του. Αυτό, αγαπητοί μου, έχει ισχύν σε όλα τα πράγματα. Από την πνευματική βεβαίως κατάσταση, μέχρι το επάγγελμα, μέχρι… οτιδήποτε. Οτιδήποτε. Δεν μπορείς να αναλάβεις κάτι όταν δεν έχεις αυτογνωσία, ότι σου λείπει τούτο ή εκείνο. Πώς θα το αναλάβεις;
Ο Κύριος πάνω σε αυτό μας είπε δύο παραβολές. Την παραβολή του εκστρατεύοντος βασιλέως και την παραβολή του οικοδόμου του πύργου. Κάποιος, λέγει, ξεκίνησε να κτίσει ένα πύργο, μεγαλεπήβολον, και δεν είναι παρά το έργον της πνευματικής μας υποδομής, αλλά δεν εκάθισε, λέγει, «να ψηφίσει την δαπάνην». Δεν κάθισε να κάνει λογαριασμό τι θα του κοστίσει. Κι ενώ έφθασε σε ένα ύψος η οικοδομή, την παράτησε. Και τότε οι περαστικοί κορόιδευαν κι έλεγαν: «Αυτός ο άνθρωπος δεν μπόρεσε να τελειώσει αυτήν του την οικοδομή». Είναι εκείνος που ξεκινάει φερειπείν την πνευματική ζωή, κάπου όμως βλέπει ότι δεν μπορεί να φθάσει στη σκεπή, δηλαδή να καλύψει το έργον της πνευματικής του καταρτίσεως και σταματάει. Κι άμα σταματήσουμε, ξέρετε τι κατοικούν μέσα στις οικοδομές που δεν ολοκληρώνονται. Θα το πω έτσι απλά: Τα καλιακούδια, τα κορακοειδή. Εκεί φωλιάζουν. Δηλαδή ξαναγυρίζουν τα πάθη στην ψυχή και γυρίζομε πίσω εις τον κόσμον. Γιατί; Γιατί δεν εκτιμήσαμε τις δυνατότητές μας. Ξεκίνησες; Μέτρα τι θα σου κοστίσει. Ξεκίνησες να γίνεις χριστιανός; Ορθώς. Αλλά πρόσεξε. Έχεις υπόψιν σου ότι θα υποστείς ειρωνείες, διωγμούς… το ακούσαμε στην σημερινή αποστολική περικοπή, που λέγει: «Πάντες οἱ θέλοντες εὐσεβῶς ζῆν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ διωχθήσονται». Είσαι έτοιμος; Ή μήπως, όταν δεν αντέξεις εις τους πειρασμούς, συνθηκολογήσεις με τον κόσμον; Είσαι δυνατός; Αυτό θα στο πει η αυτογνωσία. Εάν έχεις αυτογνωσία και ταπείνωση.
Και πώς θα επιτύχομε την αληθινή αυτογνωσία; Να μην ξεγελαστούμε και νομίζουμε ότι γνωρίζομε τον εαυτόν μας, αλλά δεν τον γνωρίζουμε; Με τη διαρκή αύξηση της ταπεινοφροσύνης. Όσο πιο πολύ ταπεινοί γινόμαστε, τόσο πιο καλύτερα ανοίγουν τα μάτια μας. Με την ειλικρίνεια κοιτώντας κατάματα τον εαυτόν μας. Αν μου πει κάποιος, μου πουν δύο άνθρωποι, που δεν έχουν καμία σχέση μεταξύ τους, ούτε γνωριμία, αν δύο άνθρωποι μου πουν το ίδιο μου ελάττωμα, τότε μπαίνω σε σκέψη. Γιατί αν μου το πει ένα, ενδέχεται να πέφτει έξω. Αν μου το πουν δύο, τότε βεβαίως αρχίζω να σκέπτομαι. Και να λέγω: «Πρέπει να είναι έτσι. Δεν το βλέπω. Θα αρχίσω να το βλέπω». Και τότε θα το ανακαλύψω.
Ακόμη, με την ανά πάσα στιγμή έρευνα και αυτοεξέταση. Γιατί; Διότι, σας είπα προηγουμένως, ότι η αυτογνωσία είναι δυναμική. Κάθε στιγμή πρέπει να εξετάζω τον εαυτόν μου, πώς πηγαίνω; Αυτό που έκανα, είναι καλό; Δεν είναι καλό; Ζητώ συγχώρεση από τον Θεό;
Ο Μέγας Βασίλειος προτείνει μια τεχνική, δηλαδή μία μέθοδο, μία τεχνική. Μας λέγει: «Μέγα ἀγαθὸν πρὸς τὸ μὴ ἁμαρτάνειν, μηδὲ τῇ ἐρχομένῃ ἡμέρᾳ τοῖς ἑαυτοῖς περιπίπτειν, τὸ μετά την ἀποπλήρωσιν τῆς ἡμέρας ἀνακρίνειν ἐν τῷ συνειδότι ἡμῶν ἡμᾶς ἑαυτούς τά καθ’ ἡμᾶς. Τί μὲν πεπλημελήκαμεν, τί δὲ ἐδικαιοπραγήσαμεν». Δηλαδή: «Πολύ μεγάλο αγαθό είναι στο να μην αμαρτάνουμε, όταν κάθε μέρα -και να μην πέφτομε στα ίδια πράγματα κάθε μέρα- ώστε μετά το τέλειωμα της ημέρας, να ανακρίνομε τη συνείδησή μας και τους εαυτούς μας. ‘’Τι έκανα σήμερα; Πώς πήγα; Πήγα καλά; Δεν πήγα καλά;’’. Στη βραδινή μας προσευχή, ο Ψαλμωδός λέγει, εις το κρεβάτι μας, ναι, και στην προσευχή μας: ‘’Κύριε, σήμερα σε λύπησα, έκανα εκείνο, έκανα εκείνο, έκανα εκείνο. Συγχώρεσέ με’’. Κι αν είναι σημαντικό, να το σημειώσουμε, για την προσεχή μας εξομολόγηση. Πήγαμε καλά; ‘’Δόξα τῷ Θεῷ’’, θα πούμε. Δεν πήγαμε καλά; ‘’Συγγχώρεσέ μας, Κύριε’’. Αυτό κάθε βράδυ. «Τὰ γὰρ καθ’ ἑκάστην λογοθέσια τὸ καθ’ ὥραν φωτίζουσιν». «Αν κάθε μέρα», λέγει, «δίνομε λόγο για τον εαυτόν μας στον Θεό, κάνομε αυτήν την αυτοκριτική μας, τότε κάθε ώρα φωτιζόμαστε και καταλαβαίνομε πού βρισκόμαστε».
Καρπός της αυτογνωσίας, αγαπητοί μου, είναι η όλη στάση και κίνηση ακόμα του Τελώνου στην προσευχή. Τον είδατε; Τον προσέξατε; Είδατε και τον άλλον; «Ἑστώς», λέει, «κορδωμένος, προσηύχετο». Κι έλεγε: «Ὁ Θεός…». Ο Θεός είναι κλητική. Ω Θεέ. Πάρα πολύ συχνά βρίσκομε την Κλητική σαν την Ονομαστική. «Ὁ Θεός, εὐχαριστῶ Σοι». Βεβαίως το να λες ευχαριστώ εις τον Θεόν είναι πολύ σπουδαίο. Και πρέπει να το λέμε κάθε στιγμή. «Δόξα τῷ Θεῷ. Σε ευχαριστώ, Κύριε». Και κάθε βράδυ: «Σε ευχαριστώ, Κύριε». Αλλά το να το λες με αλαζονεία το «ευχαριστώ», ότι δεν είσαι σαν τους άλλους τους αμαρτωλούς, αυτό είναι πολύ κακό πράγμα.
Τον Τελώνη τον είδατε; Σε μιαν άκρη. Αυτός εκεί τι έκανε; Έδειχνε όχι ταπείνωση ψυχής μόνο, αλλά και ταπείνωση σώματος. Πώς αυτό είναι; Με τα δάκρυα, με την γονυκλισία, με τους αναστεναγμούς, με την κλίση της κεφαλής προς τα κάτω. Δεν τολμούσε, λέει, να κοιτάξει τον ουρανό. Κοιτούσε χάμω. Ξέρετε τι θα πει γονατίζω, γονυκλινώ; Θα πει…αν είμαι 1,80, γίνομαι 1,50. Γιατί; Διότι με το γονάτισμα αφαιρείται το ύψος, ας πούμε, των κνημών. Σημαίνει κόντυνα. Σημαίνει ταπείνωση του σώματος. Όπως και η νηστεία. Είναι ταπείνωση του σώματος. Προπαντός, όμως, ο τελώνης της παραβολής είχε πένθος στην καρδιά του. Και είχε και ευχή στο στόμα και στην καρδιά: «Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ». Δηλαδή «γενοῦ, Κύριε, ἵλεως, συμπαθής, οἰκτίρμων, σύγγνωθί μοὶ τῷ ἁμαρτωλῷ». «Συγχώρεσέ με, τον αμαρτωλόν». Αυτό σημαίνει ότι «αν ασκήσεις την δικαιοσύνη Σου, Κύριε, ποιος μπορεί να σταθεί μπροστά Σου;». Το λέει και ο Ψαλμωδός αυτό. Ποιος μπορεί να σταθεί μπροστά στον Θεό, αν ο Θεός ασκήσει την δικαιοσύνη Του; Κανένας.
Ακόμα, είναι εκείνο το του Γεροντικού, που συχνά το συναντούμε: «Όλοι σώζονται εκτός από μένα». Ακόμα είναι εκείνο του Παύλου, που έλεγε ότι «είμαι ο έσχατος των αμαρτωλών». Όσο περνούσε ο καιρός, κατέβαινε τα σκαλοπάτια. Ο Παύλος έλεγε… ,είναι γραμμένα στις επιστολές του, έλεγε: «Είμαι ο τελευταίος των Αποστόλων». Κατοπινά έγραφε αργότερα, όσο ωρίμαζε, έγραφε: «Είμαι ο τελευταίος των ανθρώπων». Και στο τέλος γράφει: «Είμαι ο τελευταίος των αμαρτωλών».Ή εκείνο του αγίου Σιλουανού, συγχρόνου, της εποχής μας, αγιορείτης ήταν, Ρώσος στην καταγωγή· που ανεκηρύχθη άγιος: «Έχε τον νου σου στον Άδη και μην απελπίζεσαι».
Αγαπητοί, ο Κύριος μάς διαζωγράφισε την ωφελιμοτάτη αυτή παραβολή του Τελώνου και του Φαρισαίου, για να μας διδάξει την αυτογνωσία και την ταπείνωση. Και να βγάλει ο Ίδιος το συμπέρασμα: «ὅτι πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, ὁ δὲ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται».
ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ
και με απροσμέτρητη ευγνωμοσύνη στον πνευματικό μας καθοδηγητή
μακαριστό γέροντα Αθανάσιο Μυτιληναίο,
ψηφιοποίηση και επιμέλεια της απομαγνητοφωνημένης ομιλίας:
Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος
ΠΗΓΕΣ:
Απομαγνητοφώνηση ομιλίας δια χειρός του αξιοτίμου κ. Αθανασίου Κ.
https://www.arnion.gr/mp3/omilies/p_athanasios/omiliai_kyriakvn/omiliai_kyriakvn_629.mp3