Γεώργιος Επιφανίου καθηγητής Θεολογίας
Απάντηση στις πρόσφατες δηλώσεις του Αρχιεπισκόπου Κύπρου περί όσων «τίθενται εκτός Εκκλησίας» και εξέταση της πατερικής διδασκαλίας για την αίρεση, την αποτείχιση και τα όρια της Ορθόδοξης Εκκλησίας με αφορμή την υπόθεση του Μητροπολίτη Πάφου Τυχικού.
Οι πρόσφατες δηλώσεις του Αρχιεπισκόπου Κύπρου, σύμφωνα με τις οποίες όσοι αντιδρούν στον Οικουμενισμό και υιοθετούν αντιοικουμενιστικές ή αποτειχιστικές θέσεις «τίθενται εκτός Εκκλησίας», άνοιξαν εκ νέου μια συζήτηση που δεν αφορά απλώς διοικητικά ζητήματα ή προσωπικές αντιπαραθέσεις. Αγγίζει τον πυρήνα της ορθόδοξης αυτοσυνειδησίας και θέτει ένα θεμελιώδες ερώτημα: ποιος τελικά απομακρύνεται από την πίστη των Αγίων Πατέρων; Εκείνος που αντιστέκεται στον Οικουμενισμό ή εκείνος που τον θεωρεί θεμιτή και αναγκαία έκφραση της εκκλησιαστικής ζωής;
Το ερώτημα αυτό δεν είναι καινούργιο. Απασχολεί την Ορθόδοξη Εκκλησία εδώ και δεκαετίες και έχει προκαλέσει έντονες αντιπαραθέσεις σε πολλές τοπικές Εκκλησίες. Ωστόσο, οι πρόσφατες εξελίξεις στην Εκκλησία της Κύπρου και ιδιαίτερα η υπόθεση του Μητροπολίτη Πάφου Τυχικού έδωσαν νέα ένταση σε μια συζήτηση που πολλοί θεωρούσαν ότι παρέμενε περιορισμένη στους θεολογικούς κύκλους.
Τι είναι ο Οικουμενισμός;
Για τους υποστηρικτές του, ο Οικουμενισμός αποτελεί μια προσπάθεια διαλόγου μεταξύ των χριστιανικών ομολογιών με σκοπό την προσέγγιση και την αποκατάσταση της ενότητας. Για τους επικριτές του όμως, ο σύγχρονος Οικουμενισμός έχει υπερβεί κατά πολύ τα όρια ενός απλού διαλόγου.
Κατά την αντιοικουμενιστική θεολογική προσέγγιση, το πρόβλημα δεν βρίσκεται στη συζήτηση με τους ετεροδόξους. Η Εκκλησία πάντοτε συζητούσε με αιρετικούς και πλανεμένους. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η Ορθοδοξία παύει να παρουσιάζεται ως η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία και αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως μία εκκλησιαστική πραγματικότητα ανάμεσα σε πολλές άλλες.
Οι επικριτές του Οικουμενισμού θεωρούν ότι πολλές σύγχρονες οικουμενικές πρακτικές οδηγούν στην έμμεση αποδοχή της λεγόμενης «θεωρίας των κλάδων», σύμφωνα με την οποία καμία χριστιανική κοινότητα δεν κατέχει μόνη της την πλήρη αλήθεια και όλες αποτελούν τμήματα της μίας Εκκλησίας. Μια τέτοια αντίληψη, υποστηρίζουν, βρίσκεται σε ευθεία σύγκρουση με την παραδοσιακή ορθόδοξη εκκλησιολογία.
Γιατί ονομάστηκε «παναίρεση»;
Ο Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς υπήρξε ίσως η σημαντικότερη μορφή που συνέδεσε τον όρο «παναίρεση» με τον Οικουμενισμό. Για τον μεγάλο Σέρβο θεολόγο και άγιο, ο Οικουμενισμός δεν αποτελούσε απλώς μία ακόμη αίρεση. Ήταν ένα σύστημα σκέψης που επιχειρούσε να δικαιώσει και να συνθέσει όλες τις προηγούμενες αιρέσεις κάτω από μια κοινή εκκλησιολογική ομπρέλα.
Κατά την άποψη αυτή, όταν η αλήθεια εξισώνεται με την πλάνη και όταν οι αιρέσεις αντιμετωπίζονται ως ισότιμοι δρόμοι προς τον Χριστό, τότε υπονομεύεται το ίδιο το θεμέλιο της ορθόδοξης πίστης.
Δεν είναι τυχαίο ότι πλήθος παραδοσιακών θεολόγων, μοναχών και πνευματικών μορφών του 20ού αιώνα εξέφρασαν έντονες επιφυλάξεις για την πορεία του οικουμενικού κινήματος. Οι ανησυχίες αυτές δεν περιορίζονταν σε δευτερεύοντα ζητήματα, αλλά αφορούσαν την ίδια την ταυτότητα της Εκκλησίας.
Η μαρτυρία των Αγίων Πατέρων
Η ιστορία της Εκκλησίας δείχνει ότι οι μεγάλοι ομολογητές της πίστεως συχνά βρέθηκαν αντιμέτωποι με ισχυρές εκκλησιαστικές πλειοψηφίες.
Ο Μέγας Αθανάσιος εξορίστηκε επανειλημμένα. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής διώχθηκε σκληρά. Ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός έμεινε σχεδόν μόνος απέναντι στην ψευδοένωση της Φλωρεντίας.
Κανείς από αυτούς δεν επικαλέστηκε τη διοικητική ισχύ ή τις πλειοψηφίες. Επικαλέστηκαν την πίστη που παρέλαβαν από τους Πατέρες.
Γι’ αυτό πολλοί αντιοικουμενιστές διερωτώνται: εάν η αντίσταση σε θεωρούμενες εκκλησιολογικές εκτροπές συνιστά λόγο εξόδου από την Εκκλησία, τότε πώς ερμηνεύεται η στάση όλων αυτών των Αγίων; Δεν αντιστάθηκαν και εκείνοι σε ισχυρές εκκλησιαστικές τάσεις της εποχής τους;
Ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου
Ιδιαίτερη θέση στη συζήτηση κατέχει ο 15ος Κανόνας της Πρωτοδευτέρας Συνόδου.
Οι υποστηρικτές της αντιοικουμενιστικής θέσης θεωρούν ότι ο κανόνας αυτός προβλέπει τη δυνατότητα διακοπής εκκλησιαστικής κοινωνίας με επίσκοπο ο οποίος κηρύττει δημόσια και απροκάλυπτα διδασκαλία που θεωρείται αιρετική.
Κατά την ερμηνεία τους, η αποτείχιση δεν αποτελεί σχίσμα αλλά πράξη προστασίας της Εκκλησίας από την πλάνη.
Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο θεωρούν προβληματική κάθε γενική αναφορά ότι όσοι αντιδρούν στον Οικουμενισμό τίθενται αυτομάτως εκτός Εκκλησίας. Υποστηρίζουν ότι μια τέτοια προσέγγιση αγνοεί μια μακρά κανονική και πατερική παράδοση.
Οι δηλώσεις του Αρχιεπισκόπου και τα ερωτήματα που εγείρονται
Οι δηλώσεις του Αρχιεπισκόπου προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις όχι μόνο για το περιεχόμενό τους αλλά και για το μήνυμα που πολλοί πιστοί θεωρούν ότι εκπέμπουν.
Διότι εάν όσοι αντιδρούν στον Οικουμενισμό χαρακτηρίζονται ως άνθρωποι που θέτουν εαυτούς εκτός Εκκλησίας, τότε ανακύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα: τι θέση κατέχουν στην εκκλησιαστική συνείδηση οι Άγιοι και οι Γέροντες που προειδοποιούσαν επί δεκαετίες για τους κινδύνους του Οικουμενισμού;
Μπορεί η θεολογία του Αγίου Ιουστίνου Πόποβιτς να θεωρείται περιθωριακή; Μπορεί η ομολογιακή στάση του Αγίου Μάρκου του Ευγενικού να αντιμετωπίζεται ως υπερβολή; Μπορούν οι πατερικές προειδοποιήσεις να υποκατασταθούν από μια νέα εκκλησιολογική γλώσσα που αποφεύγει συστηματικά τις δογματικές διακρίσεις;
Οι ερωτήσεις αυτές δεν μπορούν να απορριφθούν με χαρακτηρισμούς. Απαιτούν θεολογικές απαντήσεις.
Η υπόθεση Τυχικού
Για πολλούς πιστούς η υπόθεση του Μητροπολίτη Τυχικού δεν αποτελεί απλώς μια διοικητική διαφορά. Αντιλαμβάνονται ότι πίσω από αυτήν βρίσκεται μια βαθύτερη σύγκρουση δύο διαφορετικών προσεγγίσεων.
Από τη μία πλευρά βρίσκεται η άποψη που δίνει έμφαση στην ανάγκη υπακοής και συνοχής της εκκλησιαστικής διοίκησης.
Από την άλλη πλευρά βρίσκεται η αντίληψη ότι η ομολογία της πίστεως προηγείται κάθε διοικητικής σκοπιμότητας και ότι η ιστορία της Εκκλησίας έχει δικαιώσει επανειλημμένα όσους αντιστάθηκαν όταν θεωρούσαν ότι κινδυνεύει η αλήθεια.
Για πολλούς υποστηρικτές του Τυχικού, η στάση τους δεν αποτελεί πράξη ανταρσίας αλλά προσπάθεια υπεράσπισης της πατερικής παραδόσεως.
Το πραγματικό διακύβευμα
Το ζήτημα τελικά δεν είναι ποιος κατέχει αξιώματα ούτε ποιος διαθέτει μεγαλύτερη διοικητική ισχύ.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η σύγχρονη οικουμενιστική πρακτική παραμένει εντός των ορίων που χάραξαν οι Άγιοι Πατέρες ή αν συνιστά μια νέα εκκλησιολογική αντίληψη ξένη προς την ορθόδοξη παράδοση.
Οι επικριτές του Οικουμενισμού επιμένουν ότι η Εκκλησία δεν σώζεται με διπλωματικές ισορροπίες ούτε με αόριστες εκκλήσεις για ενότητα. Σώζεται με την αλήθεια. Και η αλήθεια, όπως διδάσκει η πατερική παράδοση, δεν είναι αποτέλεσμα συμβιβασμού αλλά πιστότητας στην αποστολική πίστη.
Η ιστορία έχει δείξει πολλές φορές ότι εκείνοι που αρχικά χαρακτηρίστηκαν ακραίοι, ανυπάκουοι ή ταραξίες, αργότερα αναγνωρίστηκαν ως ομολογητές και άγιοι. Γι’ αυτό και κάθε εποχή καλείται να εξετάζει τα γεγονότα όχι με κριτήριο τη συγκυρία, αλλά με κριτήριο την πίστη που «ἅπαξ παρεδόθη τοῖς ἁγίοις».
Το ερώτημα λοιπόν παραμένει ανοικτό και απαιτεί σοβαρή θεολογική απάντηση: όταν καταδικάζεται ο Οικουμενισμός ως παναίρεση, πρόκειται για εκτροπή από την Ορθοδοξία ή για συνέχιση της πατερικής ομολογίας; Και όταν όσοι εκφράζουν αυτή την ανησυχία κατηγορούνται ότι θέτουν εαυτούς εκτός Εκκλησίας, μήπως η συζήτηση πρέπει να επιστρέψει όχι στους χαρακτηρισμούς, αλλά στην ίδια την πατερική διδασκαλία και την κανονική παράδοση της Εκκλησίας;